Lịch âm Việt Nam hiện nay được tính theo giờ Việt Nam (UTC+7), nên với một người sinh hoặc mất ở nước ngoài, cách đơn giản và nhất quán nhất là quy thời điểm đó về giờ Việt Nam, lấy ngày dương theo giờ Việt Nam, rồi đổi sang ngày âm. Làm vậy, ngày âm bạn ghi khớp với lịch mà họ hàng trong nước đang dùng. Tuy nhiên, không ít gia đình lại lấy ngày dương tại nơi xảy ra rồi đổi thẳng; hai cách có thể lệch nhau một ngày.
Bài này giải thích vì sao múi giờ làm thay đổi ngày âm, ba cách quy đổi đang được dùng, các bước làm cụ thể kể cả khi nơi đó đang áp giờ mùa hè, vài ví dụ giả định ở các châu lục, và cách ghi chép để con cháu sau này không phải đoán lại.
Vì sao cùng một khoảnh khắc lại có thể là hai ngày âm khác nhau
Có hai lý do chồng lên nhau. Lý do thứ nhất ai cũng biết: cùng một khoảnh khắc, ở Hà Nội đã sang ngày mới trong khi ở châu Âu vẫn còn chiều hôm trước, ở châu Mỹ còn sáng hôm trước. Nếu bạn lấy ngày dương ở nơi xảy ra sự kiện, bạn có thể được một ngày dương khác với ngày dương ở Việt Nam, và ngày âm đổi ra từ đó cũng khác.
Lý do thứ hai ít người để ý hơn: chính lịch âm cũng phụ thuộc múi giờ. Ngày mùng 1 của tháng âm là ngày chứa thời điểm trăng non, mà "ngày" thì phải tính theo giờ của một nơi nào đó. Lịch âm Việt Nam lấy giờ UTC+7; lịch âm Trung Quốc lấy UTC+8; một số nước khác trong khu vực dùng múi giờ riêng của họ. Khi trăng non rơi gần nửa đêm, các lịch này có thể bắt đầu tháng lệch nhau một ngày.
Vì vậy, khi bạn ở nước ngoài và dùng một cuốn lịch âm in tại chỗ hay một ứng dụng lịch theo khu vực, bạn có thể đang xem một lịch âm khác lịch Việt Nam. Phần lớn ngày trong năm chúng trùng nhau, nhưng ở những tháng có trăng non gần nửa đêm thì không. Biết hai lý do này, bạn sẽ hiểu vì sao các thành viên gia đình ở hai nước đôi khi tra ra hai ngày khác nhau mà không ai tính sai.
Ba cách quy đổi các gia đình hay dùng
Không có quy định bắt buộc nào cho việc này. Bảng dưới so sánh ba cách đang được dùng, để gia đình bạn chọn một và dùng nhất quán.
| Cách | Làm thế nào | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| A. Quy về giờ Việt Nam | Đổi thời điểm sự kiện sang giờ Việt Nam, lấy ngày dương theo giờ Việt Nam, đổi sang âm bằng lịch Việt Nam | Khớp với lịch họ hàng trong nước, mọi người cùng một ngày | Phải biết giờ xảy ra và múi giờ lúc đó |
| B. Lấy ngày dương tại chỗ | Lấy ngày dương ghi trên giấy tờ nơi sinh, mất, rồi đổi sang âm bằng lịch Việt Nam | Dễ làm, không cần giờ | Có thể lệch một ngày so với cách A |
| C. Dùng lịch âm của nơi ở | Dùng lịch âm in tại chỗ hoặc ứng dụng theo khu vực | Tiện cho người đang sống ở đó | Có thể không phải lịch Việt Nam; lệch ở một số tháng |
Nếu chưa có thói quen nào, cách A là lựa chọn hợp lý cho gia đình có người ở cả trong và ngoài nước, vì nó gắn ngày âm với lịch mà phần đông họ hàng dùng. Cách B hợp khi không biết giờ xảy ra. Điều quan trọng hơn việc chọn cách nào là ghi rõ đã chọn cách nào, để không ai vô tình đổi lại theo cách khác vài năm sau.
Các bước quy một thời điểm ở nước ngoài về giờ Việt Nam
Phần này dành cho cách A. Bạn cần ngày, giờ xảy ra theo giờ địa phương, và nơi xảy ra.
- Xác định múi giờ của nơi xảy ra vào đúng ngày đó, theo dạng UTC cộng hoặc trừ bao nhiêu giờ. Lưu ý nhiều nước có giờ mùa hè: cùng một thành phố, mùa đông và mùa hè lệch nhau một giờ.
- Tính chênh lệch với giờ Việt Nam (UTC+7). Ví dụ nơi đó đang là UTC+1 thì Việt Nam đi trước 6 giờ; nơi đó là UTC−5 thì Việt Nam đi trước 12 giờ; nơi đó là UTC+10 thì Việt Nam đi sau 3 giờ.
- Cộng hoặc trừ chênh lệch vào giờ xảy ra để ra giờ Việt Nam. Nếu kết quả vượt qua 24 giờ, sự kiện thuộc ngày hôm sau theo giờ Việt Nam; nếu nhỏ hơn 0 giờ, nó thuộc ngày hôm trước.
- Lấy ngày dương theo giờ Việt Nam vừa tính, đổi sang âm lịch bằng một công cụ theo lịch Việt Nam, kiểm bằng nguồn thứ hai.
- Ghi lại cả bốn thông tin: ngày giờ tại chỗ, múi giờ lúc đó, ngày giờ Việt Nam, ngày âm lịch kết quả.
Nếu thời điểm rơi xa nửa đêm theo giờ Việt Nam, ví dụ buổi trưa, thì cách A và cách B gần như chắc chắn cho cùng một kết quả và bạn không cần lo. Chỉ những sự kiện mà giờ Việt Nam tương ứng rơi vào buổi tối muộn hoặc rạng sáng mới cần làm kỹ.
Ví dụ giả định ở ba châu lục
Các ví dụ dưới đây là ví dụ giả định để luyện cách tính; múi giờ thực tế của từng nơi vào từng ngày bạn cần tự tra lại, nhất là khi có giờ mùa hè.
- Châu Âu, nơi đang dùng UTC+1: một người mất lúc 20 giờ ngày 10. Việt Nam đi trước 6 giờ, nên lúc đó ở Việt Nam là 2 giờ sáng ngày 11. Theo cách A, ngày dương dùng để đổi là ngày 11; theo cách B là ngày 10. Hai cách cho hai ngày âm cách nhau một ngày.
- Bắc Mỹ, nơi đang dùng UTC−8: một em bé sinh lúc 21 giờ ngày 5. Việt Nam đi trước 15 giờ, nên ở Việt Nam là 12 giờ trưa ngày 6. Lại thêm một trường hợp hai cách lệch nhau một ngày; điều này xảy ra khá thường với bờ tây Bắc Mỹ, vì chênh lệch giờ lớn.
- Úc, nơi đang dùng UTC+10: một người sinh lúc 1 giờ sáng ngày 3. Việt Nam đi sau 3 giờ, nên ở Việt Nam là 22 giờ ngày 2. Cách A cho ngày 2, cách B cho ngày 3.
- Hàn Quốc hoặc Nhật Bản, nơi dùng UTC+9: một người mất lúc 15 giờ ngày 20. Việt Nam đi sau 2 giờ, ở Việt Nam là 13 giờ cùng ngày 20. Hai cách cho cùng một kết quả.
- Cùng múi giờ với Việt Nam, như một số nước Đông Nam Á lân cận: không cần quy đổi; ngày dương tại chỗ cũng là ngày dương ở Việt Nam.
Nhìn chung, chênh lệch giờ càng lớn thì khả năng hai cách cho hai kết quả khác nhau càng cao. Nếu gia đình bạn có người ở bờ tây Bắc Mỹ hay ở châu Âu, đáng để chốt rõ cách tính ngay từ đầu.
Lịch âm in ở nước ngoài và lịch trong ứng dụng theo khu vực
Người Việt ở nước ngoài thường mua lịch treo tại các cửa hàng của cộng đồng, hoặc bật âm lịch trong điện thoại. Cả hai đều tiện, nhưng cần biết nguồn của chúng. Một cuốn lịch được biên soạn theo lịch Việt Nam sẽ khớp với trong nước; một cuốn được biên soạn theo lịch âm Trung Quốc, hay theo lịch âm tính cho múi giờ nơi in, có thể lệch ở một vài tháng, thậm chí có năm lệch cả ngày Tết.
Âm lịch tích hợp sẵn trong điện thoại phổ biến hiện nay thường là âm lịch Trung Quốc. Với phần lớn ngày trong năm, nó trùng lịch Việt Nam, nên người dùng ít khi để ý. Những ngày lệch thường rơi vào đầu tháng âm, khi trăng non xảy ra trong khoảng từ 23 giờ đến nửa đêm giờ Việt Nam: theo giờ Việt Nam vẫn là ngày hôm đó, nhưng theo giờ UTC+8 thì đã sang ngày hôm sau.
Cách xử lý thực tế: với những ngày quan trọng như giỗ, sinh nhật của người lớn tuổi, Tết, hãy đối chiếu thêm với một nguồn chắc chắn theo lịch Việt Nam, ví dụ công cụ đổi ngày có ghi rõ tính theo múi giờ UTC+7, hoặc nhờ người nhà trong nước xem giúp lịch in. Danh mục này có bài riêng về bật âm lịch trên điện thoại và những ngày có thể lệch.
Làm giỗ, mừng sinh nhật khi con cháu ở nhiều nước
Khi gia đình chia ra nhiều nơi, việc cùng nhớ một ngày âm trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, vì nó là cái mốc chung. Cách đơn giản là để một người giữ lịch, thường là người ở trong nước, đổi ngày âm sang ngày dương theo lịch Việt Nam và gửi cho cả nhà. Người ở nước ngoài coi ngày dương đó là ngày giỗ hoặc ngày sinh nhật âm của năm, rồi tổ chức theo giờ nơi mình ở.
Nếu muốn gọi video chung, chênh lệch giờ là thứ cần tính trước. Ví dụ giả định: buổi trưa ở Việt Nam là sáng sớm ở châu Âu và đêm hôm trước ở bờ tây Bắc Mỹ. Một khung giờ buổi tối ở Việt Nam thường hợp với người ở châu Âu hơn, còn người ở Bắc Mỹ có thể phải dậy sớm. Thông báo cả giờ Việt Nam lẫn giờ địa phương cho từng người giúp tránh gọi nhầm.
Một số gia đình chọn để người ở nước ngoài tổ chức vào ngày cuối tuần gần nhất vì lịch làm việc. Đó là lựa chọn hợp lý; chỉ cần giữ ngày âm gốc trong ghi chép như một mốc riêng, để những năm sau ai cũng biết ngày đúng là ngày nào, và con cháu sinh ra ở nước ngoài vẫn có thông tin đầy đủ khi muốn tìm hiểu.
Ghi chép cho gia phả: đủ để người sau tự tính lại
Ghi nguyên gốc trước. Ngày, giờ và nơi xảy ra theo giờ địa phương, đúng như giấy tờ tại chỗ. Đây là dữ liệu gốc không bao giờ thay đổi; mọi phép đổi khác đều suy ra từ nó.
Ghi múi giờ lúc đó. Ghi dạng UTC cộng trừ bao nhiêu và có đang áp giờ mùa hè không. Quy định giờ của các nước thỉnh thoảng thay đổi, nên mấy chục năm sau người tra lại khó biết nếu bạn không ghi.
Ghi cách đã chọn và kết quả. Ví dụ: "quy về giờ Việt Nam, ra ngày dương 11, ngày âm lịch Việt Nam tương ứng là…". Ghi rõ chữ "nhuận" nếu có.
Ghi nguồn tra. Tên loại công cụ hoặc lịch in đã dùng, và đã kiểm bằng nguồn thứ hai nào. Không cần tên thương mại, chỉ cần đủ để người sau biết đó là lịch Việt Nam hay lịch khác.
Giữ thông tin riêng ở chỗ riêng. Gia phả hay sổ ghi chép chung của họ chỉ cần ngày tháng. Bản sao giấy tờ như giấy chứng tử, giấy khai sinh nên giữ riêng, không đưa lên nhóm trò chuyện đông người hay dán vào chatbot khi nhờ đổi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Giấy khai sinh ở nước ngoài ghi ngày dương tại chỗ, có cần sửa theo giờ Việt Nam không?
Không. Giấy tờ hành chính ghi đúng ngày dương tại nơi sinh, và đó là ngày dùng cho mọi thủ tục. Việc quy về giờ Việt Nam chỉ phục vụ việc ghi ngày âm trong gia đình hay gia phả, và nên ghi như một thông tin kèm theo, không thay ngày trên giấy tờ.
Không biết giờ mất chính xác thì đổi ngày âm thế nào?
Khi không biết giờ, dùng cách lấy ngày dương tại chỗ rồi đổi sang âm theo lịch Việt Nam, và ghi chú rằng giờ không rõ. Nếu biết khoảng giờ, ví dụ buổi sáng hay buổi tối, bạn vẫn có thể ước xem giờ Việt Nam tương ứng có vượt qua nửa đêm hay không.
Giờ mùa hè ảnh hưởng thế nào đến việc đổi ngày?
Giờ mùa hè làm chênh lệch với giờ Việt Nam thay đổi một giờ so với mùa đông. Với hầu hết sự kiện, một giờ không làm đổi ngày. Chỉ khi thời điểm quy về giờ Việt Nam rơi sát nửa đêm thì một giờ đó mới quyết định là ngày này hay ngày kia.
Họ hàng ở trong nước và ở nước ngoài tra ra hai ngày âm khác nhau, ai đúng?
Thường không ai tính sai mà mỗi người dùng một cách hoặc một loại lịch âm khác nhau. Cùng xem lại: ngày dương lấy theo giờ nào, lịch âm dùng là lịch Việt Nam hay lịch khác. Thống nhất hai điểm này thì kết quả sẽ khớp.
Có công cụ nào tự tính ngày âm theo múi giờ nơi mình ở không?
Một số công cụ đổi ngày cho chọn múi giờ khi tính lịch âm. Tuy nhiên, nếu bạn muốn khớp với lịch của họ hàng trong nước, nên để múi giờ là UTC+7 như lịch Việt Nam. Tính lịch âm theo múi giờ nơi ở có thể cho ra một lịch khác hẳn ở một vài tháng.
Con sinh ở nước ngoài có cần ghi ngày sinh âm lịch không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình vẫn ghi để giữ thói quen mừng sinh nhật âm, để ghi gia phả, hoặc để sau này con muốn tìm hiểu văn hoá. Nếu ghi, nên ghi kèm cách đã dùng để đổi, ví dụ đã quy về giờ Việt Nam, cho người sau hiểu.