Với ngày giỗ, cách tính được nhiều gia đình dùng nhất là: người mất trong tháng nhuận thì các năm sau làm giỗ vào cùng ngày của tháng thường mang cùng số; năm có tháng nhuận trùng tháng giỗ thì làm ở tháng thường; người mất ngày 30 mà năm đó tháng chỉ có 29 ngày thì làm vào ngày 29. Đây là thói quen phổ biến, không phải quy định bắt buộc, và có gia đình, có vùng làm khác.
Vì không có một luật chung, điều thực sự quan trọng là cả nhà, cả họ chọn một cách, ghi lại và theo đúng mỗi năm. Bài này trình bày từng trường hợp khó, lý do người ta chọn cách này hay cách kia, cách đổi sang ngày dương cho năm nay, và mẫu ghi chép để người sau khỏi phải hỏi lại. Bài chỉ bàn ở góc lịch và tổ chức gia đình, không bàn nghi thức.
Ba trường hợp làm ngày giỗ âm lịch trở nên khó tính
Phần lớn ngày giỗ không có gì khó: người mất ngày nào tháng nào âm lịch thì mỗi năm làm giỗ đúng ngày tháng ấy, chỉ cần đổi sang dương để biết rơi vào hôm nào. Khó chỉ xuất hiện khi lịch âm có những thứ không lặp lại đều đặn mỗi năm. Thứ nhất là tháng nhuận: một tháng được chèn thêm, mang cùng số với tháng trước nó, xuất hiện khoảng bảy lần trong mười chín năm và không năm nào nhuận cùng một tháng theo quy luật dễ nhớ.
Thứ hai là tháng đủ, tháng thiếu: tháng âm có 30 hoặc 29 ngày tuỳ thời điểm trăng non thực tế, nên ngày 30 của tháng này năm nay có, năm sau có thể không. Thứ ba là giỗ đầu, tức lần giỗ đầu tiên sau một năm: nếu giữa ngày mất và giỗ đầu có một tháng nhuận, khoảng cách tính theo dương lịch dài hơn mười hai tháng, khiến nhiều người tưởng tính nhầm.
Ba trường hợp này hay sinh chuyện vì mỗi người trong họ nhớ một kiểu: người nghe ông bà dặn thế này, người tra mạng thấy thế kia. Gặp lần đầu thì ai cũng lúng túng; giải quyết một lần cho rõ và ghi lại thì những năm sau trôi chảy. Phần dưới đi qua từng trường hợp, kèm những lựa chọn mà các gia đình thường cân nhắc.
Người mất trong tháng nhuận: các năm sau làm giỗ tháng nào
Cách phổ biến: làm vào tháng thường cùng số. Ví dụ giả định, người mất ngày 12 tháng 4 nhuận. Những năm không có tháng 4 nhuận, gia đình làm giỗ ngày 12 tháng 4. Lý do người ta thường đưa ra là tháng nhuận về bản chất là phần "kéo dài" của tháng thường cùng số, nên coi như cùng một tháng.
Khi tháng 4 nhuận quay lại. Nhiều năm sau, nếu lại có một năm nhuận tháng 4, có hai cách: vẫn làm ở tháng 4 thường cho đều đặn với các năm khác, hoặc làm ở tháng 4 nhuận vì đó đúng là "tháng gốc". Phần đông chọn tháng thường để mọi năm giống nhau; một số nhà chọn tháng nhuận. Không có cách nào sai, chỉ cần thống nhất.
Ghi chú để không lẫn. Khi ghi ngày mất, luôn ghi đủ chữ "nhuận" cho ngày gốc, và ghi riêng một dòng "quy ước làm giỗ: tháng 4 thường". Như vậy, người sau vừa biết sự thật về ngày mất, vừa biết cả nhà đã chọn thế nào.
Kiểm tra lại ngày gốc. Không ít trường hợp ngày mất được ghi là tháng nhuận nhưng thực ra năm đó không nhuận tháng ấy, do người ghi nhầm. Trước khi lập quy ước, tra lại xem năm mất có đúng là nhuận tháng đó không bằng hai nguồn lịch độc lập.
Năm có tháng nhuận trùng với tháng giỗ
Trường hợp ngược lại hay gặp hơn: người mất trong tháng thường, ví dụ ngày 20 tháng 6, và một năm nào đó lịch có cả tháng 6 lẫn tháng 6 nhuận. Khi ấy câu hỏi trong nhà là làm giỗ ở tháng 6 hay tháng 6 nhuận. Thói quen phổ biến là làm ở tháng 6 thường, tức tháng đứng trước, vì đó mới đúng là tháng người ấy mất. Tháng nhuận đứng sau, cách khoảng 29–30 ngày.
Nhầm lẫn thường xảy ra theo kiểu sau: một người trong họ tra lịch, thấy hai ngày 20 tháng 6, chọn cái sau vì "nhuận là tháng chính"; một người khác chọn cái trước. Kết quả là hai nhánh gia đình hẹn hai ngày cách nhau một tháng. Cách phòng đơn giản là khi năm có tháng nhuận, người giữ lịch giỗ của họ gửi sớm cho mọi người một tin ghi rõ ngày dương đã chọn, và ghi chữ "tháng 6 thường".
Một chi tiết kỹ thuật: khi nhập vào công cụ đổi ngày, ô "tháng nhuận" phải để trống nếu bạn muốn tháng thường. Có công cụ mặc định chọn tháng nhuận khi năm đó nhuận đúng tháng bạn nhập; đọc kỹ kết quả, nếu thấy chữ "nhuận" mà mình không chọn thì sửa lại.
Ngày 30 gặp năm tháng đó chỉ có 29 ngày
Tháng âm đủ có 30 ngày, tháng thiếu có 29 ngày. Một tháng cụ thể, ví dụ tháng 9, năm nay có thể đủ, năm sau thiếu, năm sau nữa lại đủ; không có quy luật cố định vì nó phụ thuộc vào thời điểm trăng non thực tế. Vì vậy người mất ngày 30 sẽ có những năm mà "ngày 30 tháng 9" không tồn tại trên lịch.
Cách phổ biến là làm giỗ vào ngày cuối của tháng đó, tức ngày 29. Lý do: vẫn ở trong đúng tháng người ấy mất. Một số nhà chọn mùng 1 tháng sau, với lý luận ngày 30 nếu có sẽ nằm ngay trước mùng 1. Cách đầu được dùng nhiều hơn vì giữ được đúng tháng. Những năm tháng đủ thì đương nhiên làm ngày 30.
Một lưu ý khi dùng công cụ đổi ngày: nhập "ngày 30" cho một tháng thiếu, có công cụ báo lỗi, có công cụ tự đẩy sang mùng 1 tháng sau mà không nói gì. Vì vậy khi ngày gốc là 30, bạn nên xem trước tháng đó năm nay đủ hay thiếu, rồi mới nhập ngày theo quy ước của nhà mình. Lịch in thường ghi rõ chữ "đủ" hoặc "thiếu" ở đầu mỗi tháng âm.
Giỗ đầu khi giữa chừng có tháng nhuận
Giỗ đầu được tính theo ngày âm của năm kế tiếp: người mất ngày 5 tháng 3 năm nay thì giỗ đầu là ngày 5 tháng 3 năm sau. Nếu trong khoảng đó lịch có một tháng nhuận, thời gian thực tế từ ngày mất đến giỗ đầu sẽ dài khoảng mười ba tháng dương lịch, thay vì khoảng mười một tháng rưỡi đến mười hai tháng như những năm không nhuận.
Nhiều gia đình thấy khoảng cách dài bất thường nên nghi mình đổi ngày sai và đi hỏi lại. Thực ra đó là kết quả bình thường của lịch âm dương. Ngược lại, nếu bạn đếm đúng mười hai tháng dương lịch rồi quy ra ngày âm, bạn sẽ được một ngày âm sai, rơi trước ngày giỗ đúng gần một tháng.
Cũng có gia đình có thói quen tính một số mốc giỗ theo cách riêng của vùng hay của dòng họ. Bài này không bàn những quy ước đó; nếu nhà bạn có, hãy hỏi người lớn trong họ và ghi lại đúng như họ dặn. Phần việc của lịch chỉ là đổi đúng ngày âm đã chốt sang ngày dương, và việc này có thể làm trước cho nhiều năm.
Một gợi ý thực tế: giỗ đầu thường là dịp đông người về nhất, nên ngay sau khi có ngày mất âm lịch, hãy đổi luôn giỗ đầu sang ngày dương, kiểm bằng hai nguồn và báo cho người ở xa sớm để kịp xin nghỉ, đặt vé.
Bảng tóm tắt các quy ước hay gặp
Bảng dưới gom lại các trường hợp ở trên. Cột "cách phổ biến" là cách nhiều gia đình dùng, không phải quy định; cột cuối nhắc việc cần làm để cả nhà theo một cách.
| Trường hợp | Cách phổ biến | Cách khác đôi khi gặp | Việc cần làm |
|---|---|---|---|
| Mất trong tháng nhuận, năm sau không nhuận | Tháng thường cùng số, cùng ngày | Ít gặp cách khác | Ghi ngày gốc có chữ "nhuận" |
| Mất trong tháng nhuận, nhiều năm sau lại nhuận tháng đó | Tháng thường | Tháng nhuận | Chốt một cách, ghi vào sổ |
| Mất trong tháng thường, năm có nhuận tháng đó | Tháng thường (tháng đứng trước) | Tháng nhuận | Gửi ngày dương sớm cho cả họ |
| Mất ngày 30, năm đó tháng thiếu | Ngày 29 cùng tháng | Mùng 1 tháng sau | Xem tháng đủ hay thiếu trước khi nhập |
| Giỗ đầu có tháng nhuận chen giữa | Cùng ngày âm năm sau | Theo quy ước riêng của họ | Không đếm theo tháng dương |
Khi gia đình có ý kiến khác nhau, đừng biến chuyện lịch thành chuyện ai đúng ai sai. Hỏi người lớn nhất trong nhà hoặc trưởng họ, chốt lại, ghi bằng chữ và gửi cho mọi người. Lịch là công cụ để cả nhà cùng có mặt, không phải để tranh cãi.
Đổi ngày giỗ năm nay sang dương lịch và báo cho cả nhà
Khi đã có quy ước, việc hằng năm chỉ còn là đổi đúng và báo sớm. Các bước gợi ý như sau.
- Mở sổ ghi chép của gia đình, lấy ngày gốc (có chữ "nhuận" nếu có) và quy ước đã chốt.
- Xem năm âm nay có tháng nhuận nào không, tháng giỗ là đủ hay thiếu.
- Áp quy ước để ra ngày âm sẽ làm giỗ năm nay, rồi đổi sang ngày dương bằng một công cụ đổi ngày.
- Kiểm bằng nguồn thứ hai, ví dụ lịch in của năm hoặc lịch điện thoại có hiển thị âm lịch.
- Gửi cho cả nhà một tin ngắn gồm ngày âm, ngày dương, thứ trong tuần, và câu nhắc quy ước nếu năm nay rơi vào trường hợp đặc biệt.
- Ghi ngày dương vừa đổi vào sổ, dòng của năm nay, để năm sau có cái đối chiếu.
Nếu nhờ chatbot soạn tin nhắn thông báo, bạn chỉ cần đưa cho nó ngày âm, ngày dương và thứ đã kiểm; không cần đưa họ tên đầy đủ, địa chỉ hay thông tin riêng của người đã mất và người thân. Việc nhắc lịch giỗ hằng năm cho cả nhà có bài riêng ở danh mục ngày giỗ, ngày lễ gia đình của trang.
Câu hỏi thường gặp
Người mất ngày 29 tháng Chạp mà năm đó tháng Chạp đủ 30 ngày thì giỗ có lệch không?
Không. Ngày giỗ vẫn là ngày 29 tháng Chạp mỗi năm, dù tháng Chạp năm đó có 29 hay 30 ngày. Chỉ những người mất đúng ngày 30 mới gặp trường hợp ngày gốc không tồn tại. Lưu ý ngày 29 tháng Chạp có năm là ngày cuối năm âm, sát Tết.
Có thể làm giỗ sớm hơn ngày âm vài hôm cho tiện cuối tuần không?
Nhiều gia đình vẫn làm như vậy khi con cháu ở xa, và đây là lựa chọn của từng nhà. Về mặt lịch, bạn nên ghi rõ ngày giỗ đúng và ngày tổ chức thực tế là hai dòng khác nhau, để ngày gốc không bị quên đi sau vài năm dời qua dời lại.
Làm sao biết năm nay có tháng nhuận hay không?
Lịch in của năm thường ghi ngay ở trang đầu hoặc ở tháng nhuận đó. Công cụ đổi ngày đầy đủ cũng hiển thị danh sách tháng của năm âm kèm chữ "nhuận". Tháng nhuận xuất hiện khoảng bảy lần trong mười chín năm, nên phần lớn các năm không có.
Ngày mất ghi trong giấy chứng tử là dương lịch, giỗ tính thế nào?
Bạn đổi ngày dương đó sang âm một lần, kiểm bằng hai nguồn, rồi ghi ngày âm làm ngày gốc. Nếu người mất vào ban đêm gần nửa đêm, hãy ghi thêm giờ, vì ngày âm được chuyển ngày theo mốc nửa đêm giờ Việt Nam và một số gia đình có cách tính riêng cho giờ khuya.
Họ hàng mỗi nhà một lịch, ra hai ngày khác nhau, nên tin bên nào?
Trước hết xem hai bên có cùng quy ước về tháng nhuận và ngày 30 chưa; phần lớn bất đồng đến từ đó chứ không phải do lịch sai. Nếu cùng quy ước mà vẫn lệch một ngày, tra thêm nguồn thứ ba theo lịch Việt Nam; lịch in ở nước ngoài hoặc lịch điện thoại theo âm lịch Trung Quốc đôi khi lệch.
Có nên đặt lịch nhắc giỗ lặp lại hằng năm trên điện thoại không?
Nếu lịch điện thoại chỉ cho lặp theo dương lịch thì không nên, vì ngày dương của ngày giỗ thay đổi mỗi năm, năm sau sẽ nhắc sai. Cách an toàn là đổi trước cho vài năm và tạo từng sự kiện riêng, hoặc dùng loại lịch có chức năng lặp theo âm lịch rồi kiểm lại một lần.