Tên can chi có vài chỗ được viết theo hai cách và cả hai đều gặp nhiều: Tỵ hoặc Tị, Tý hoặc Tí, Kỷ hoặc Kỉ, Quý hoặc Quí; chi Mão còn có cách đọc dân gian là Mẹo. Không cách nào trong số đó là sai chính tả theo nghĩa nghiêm ngặt; điều quan trọng là chọn một cách và dùng thống nhất trong cùng một văn bản, một cuốn lịch, một trang web. Về viết hoa, tên can chi là tên riêng của năm, tháng, ngày, giờ nên viết hoa chữ đầu mỗi âm tiết: Giáp Thìn, Bính Ngọ, tuổi Tý, giờ Ngọ.
Bài này dành cho người làm lịch, thiết kế thiệp, viết bài văn hoá và quản trị nội dung trang web. Nội dung gồm bảng 22 tên với các biến thể, chuyện đặt dấu thanh kiểu cũ và kiểu mới, quy tắc viết hoa trong những trường hợp hay lúng túng, một lỗi kỹ thuật làm hỏng chức năng tìm kiếm mà mắt thường không thấy, và cách nhờ AI rà soát cả văn bản.
Bảng 22 tên can chi và các biến thể hay gặp
Cột "cách viết phổ biến" là cách bạn gặp nhiều nhất trên lịch in và báo chí hiện nay. Cột "biến thể" không có nghĩa là sai; đó là cách viết hoặc cách đọc khác cũng đang được dùng.
| Loại | Cách viết phổ biến | Biến thể | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Can | Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu | — | không có biến thể đáng kể |
| Can | Kỷ | Kỉ | khác nhau ở i hay y |
| Can | Canh, Tân, Nhâm | — | |
| Can | Quý | Quí | Quí là cách viết cũ, nay ít gặp |
| Chi | Tý | Tí | khác nhau ở i hay y |
| Chi | Sửu, Dần | — | |
| Chi | Mão | Mẹo | Mẹo là cách đọc dân gian, gặp nhiều ở Nam Bộ |
| Chi | Thìn | — | cùng chữ Hán với âm "thần" trong từ khác, nhưng khi là địa chi thì đọc Thìn |
| Chi | Tỵ | Tị | khác nhau ở i hay y |
| Chi | Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi | — |
Như vậy chỉ có năm chỗ cần quyết định: Kỷ hay Kỉ, Quý hay Quí, Tý hay Tí, Tỵ hay Tị, Mão hay Mẹo. Phần lớn lịch in và báo chí hiện nay dùng Kỷ, Quý, Tý, Tỵ, Mão. Nếu không có lý do riêng, theo cách đó là an toàn nhất vì người đọc quen mắt.
Câu chuyện i hay y không riêng gì can chi. Sách giáo khoa phổ thông nhiều năm nay nghiêng về dùng i ở một số âm tiết như "kĩ", "lí", trong khi báo chí và nhiều văn bản khác vẫn dùng y. Hai cách cùng tồn tại; với một cuốn lịch hay một trang web, bạn chọn một và giữ nguyên.
Viết hoa thế nào cho đúng
Tên can chi đầy đủ: viết hoa cả hai chữ. Năm Giáp Thìn, tháng Canh Dần, ngày Ất Hợi, giờ Bính Tý. Đây là tên riêng của một đơn vị thời gian, giống như tên một năm trong lịch sử.
Chỉ một chi hoặc một can: vẫn viết hoa chữ đó. Tuổi Tý, năm Thìn, giờ Ngọ, tháng Dần, can Giáp. Từ đứng trước như "năm", "tuổi", "giờ", "tháng" viết thường, trừ khi đứng đầu câu.
Tên con vật: viết thường. Năm con rồng, tuổi con mèo, người tuổi con trâu. Con vật là danh từ chung; chỉ tên chi mới là tên riêng. Viết "năm Con Rồng" là thói quen của tiêu đề quảng cáo, không phải chuẩn văn bản.
Tết kèm tên năm: viết hoa cả Tết. Tết Giáp Thìn, Tết Bính Ngọ. Chữ "Tết" khi chỉ Tết Nguyên Đán được viết hoa như một ngày lễ có tên.
Tên nạp âm và tên tiết khí: chọn một kiểu. Có nơi viết Hải Trung Kim, có nơi viết Hải trung kim; có nơi viết Lập Xuân, có nơi viết Lập xuân. Không có quy định cứng; bạn chọn một kiểu cho cả tài liệu.
Lỗi gõ hay gặp không phải do quy ước
Bên cạnh các biến thể được chấp nhận, có những lỗi thật sự, thường do gõ vội hoặc bộ gõ tự sửa. Rà một tài liệu dài, bạn nên tìm riêng các lỗi sau.
- Mất dấu hoặc sai dấu: "Mâu" thay cho Mậu, "Binh" thay cho Bính, "Dâu" thay cho Dậu, "Tuât" thay cho Tuất. Bộ gõ trên điện thoại hay tự đổi những chữ này thành từ thông dụng khác.
- Nhầm chữ gần âm: Thân (chi thứ chín) và Thần, Tân (can thứ tám) và Tấn, Nhâm và Nhân. Đọc lướt rất khó thấy, nhất là trong bảng nhiều dòng.
- Đảo thứ tự: can luôn đứng trước chi. "Thìn Giáp" hay "Ngọ Bính" là sai, dù đôi khi gặp trong câu thơ hay câu đối vì lý do vần điệu.
- Ghép cặp không tồn tại: can số chẵn chỉ đi với chi số chẵn. Gặp "Giáp Sửu" hay "Ất Ngọ" thì một trong hai chữ đã bị gõ nhầm, cần đối chiếu lại nguồn.
- Viết hoa nửa vời: "Giáp thìn", "bính Ngọ". Lỗi này hay xuất hiện khi bộ gõ tự viết hoa đầu câu hoặc khi sao chép từ bảng tính.
Với các lỗi này, chức năng tìm kiếm trong trình soạn thảo là đủ: tìm từng chữ dễ nhầm, xem qua từng chỗ xuất hiện. Một danh sách 22 tên chuẩn để bên cạnh khi rà sẽ giúp mắt bắt lỗi nhanh hơn nhiều.
Đặt dấu thanh kiểu cũ và kiểu mới
Một số tên trong hệ can chi và ngũ hành có vần "oa", "uy": Hỏa, Thủy, và các chữ như "hòa", "khóa" hay đi kèm trong bài viết. Tiếng Việt có hai kiểu đặt dấu thanh với những vần này. Kiểu cũ đặt dấu trên nguyên âm đầu: Hoả, Thuỷ, hoà. Kiểu mới đặt trên nguyên âm chính: Hỏa, Thủy, hòa. Cả hai đều phổ biến, và từ điển, sách báo dùng không thống nhất.
Vấn đề không nằm ở chỗ kiểu nào đúng mà ở việc trộn lẫn. Một cuốn lịch ghi "Sơn Đầu Hỏa" ở trang này và "Thiên Thượng Hoả" ở trang kia trông cẩu thả, và quan trọng hơn là chức năng tìm kiếm trên trang web có thể không coi hai chữ đó là một. Người đọc gõ "Hỏa" sẽ không thấy những trang ghi "Hoả".
Cách xử lý: chọn một kiểu ngay từ đầu, ghi vào bảng quy ước của nhóm, cài bộ gõ của mọi người theo đúng kiểu đó. Phần lớn bộ gõ tiếng Việt có tuỳ chọn "đặt dấu kiểu mới" hoặc "kiểu cũ". Với tài liệu đã có, dùng chức năng tìm và thay thế để chuẩn hoá từng cặp: Hoả thành Hỏa, Thuỷ thành Thủy, hoặc ngược lại.
Lỗi vô hình: chữ dựng sẵn và chữ tổ hợp
Có một loại lỗi mà mắt không thấy được nhưng làm hỏng tìm kiếm. Chữ tiếng Việt có dấu có thể được lưu trong máy tính theo hai cách: dựng sẵn, mỗi chữ có dấu là một ký tự, hoặc tổ hợp, chữ cái gốc cộng với các ký tự dấu đi kèm. Trên màn hình hai cách trông y hệt. Nhưng với máy, "Tỵ" dựng sẵn và "Tỵ" tổ hợp là hai chuỗi khác nhau.
Lỗi này hay xuất hiện khi bạn sao chép nội dung từ tệp PDF, từ một số phần mềm cũ hoặc từ tin nhắn gửi qua nhiều nền tảng. Hệ quả là ô tìm kiếm trên trang web không tìm ra bài có chữ "Kỷ Dậu" dù bài đó rõ ràng có cụm từ ấy, hoặc bảng tính đếm sai số ngày Giáp Tý vì một nửa danh sách được gõ theo cách khác.
Cách phòng: trước khi đưa nội dung lên trang hoặc vào bảng tính, chạy qua một công cụ chuẩn hoá Unicode về dạng dựng sẵn, hoặc dán vào một trình soạn thảo có chức năng chuyển mã rồi lưu lại. Nhiều hệ quản trị nội dung đã tự chuẩn hoá, nhưng đừng mặc định là có; thử tìm vài chữ có dấu trên trang của chính bạn để kiểm.
Nhờ AI rà soát chính tả can chi trong cả tài liệu
Chatbot làm tốt việc rà và chuẩn hoá theo một quy ước cho trước, miễn là bạn nói rõ quy ước đó. Quy trình gợi ý như sau.
- Viết bảng quy ước một dòng, ví dụ: dùng Kỷ, Quý, Tý, Tỵ, Mão; dấu kiểu mới (Hỏa, Thủy); viết hoa tên can chi, viết thường tên con vật.
- Dán đoạn văn hoặc danh sách cần rà kèm câu lệnh: "Theo quy ước sau, liệt kê mọi chỗ viết khác quy ước trong văn bản dưới đây, ghi rõ dòng nào, chữ gốc và chữ đề xuất. Không tự sửa nội dung khác."
- Đọc danh sách AI đưa ra, chấp nhận từng chỗ thay vì để nó trả lại cả văn bản đã sửa; cách này tránh việc AI tiện tay đổi luôn câu chữ hay số liệu.
- Kiểm lại riêng các cặp can chi: thứ tự chữ có đúng không (Giáp Thìn, không phải Thìn Giáp), có cặp nào lệch chẵn lẻ như Giáp Sửu không. Lỗi loại này không phải chính tả nhưng hay lẫn vào khi gõ vội.
- Sau khi sửa, chạy chuẩn hoá Unicode một lần cho cả tài liệu.
Nếu tài liệu có thông tin cá nhân như ngày sinh kèm họ tên, hãy che trước khi dán vào chatbot. Việc rà chính tả không cần những thông tin đó.
Khi viết bằng tiếng Anh hoặc làm đường dẫn web
Người làm nội dung song ngữ và quản trị trang hay gặp thêm vài tình huống.
- Hệ can chi trong tiếng Anh thường được gọi là "Heavenly Stems and Earthly Branches", vòng 60 là "sexagenary cycle". Tên can chi riêng lẻ thường được giữ nguyên âm Việt hoặc phiên âm tiếng Hán tuỳ ngữ cảnh; với độc giả quốc tế quan tâm tới Việt Nam, giữ âm Việt kèm giải thích là hợp lý.
- Với tên năm, cách gọi theo con vật như "Year of the Horse" dễ hiểu hơn với người nước ngoài. Nhớ rằng năm Mão của người Việt là "Year of the Cat".
- Đường dẫn trang web thường bỏ dấu: "giap-thin", "ky-dau". Khi bỏ dấu, Kỷ và Kỉ đều thành "ky", Tỵ và Tị đều thành "ty", nên phần đường dẫn không bị ảnh hưởng bởi lựa chọn i hay y.
- Tiêu đề và thẻ mô tả nên viết có dấu đầy đủ và thống nhất với nội dung bài, vì đó là thứ người tìm kiếm nhìn thấy.
Những lựa chọn trên nên được ghi vào cùng bảng quy ước của nhóm, để người mới vào làm theo ngay mà không phải hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Viết "Tị" có bị coi là sai chính tả không?
Không. Tị và Tỵ đều được dùng trong sách báo và lịch, khác nhau ở thói quen viết i hay y. Cái nên tránh là dùng lẫn cả hai trong cùng một tài liệu. Nếu tổ chức của bạn đã có quy định chính tả nội bộ, theo quy định đó.
Mẹo có phải là cách gọi sai của Mão không?
Không hẳn. Mẹo là cách đọc dân gian của chi Mão, quen dùng ở nhiều vùng, đặc biệt là Nam Bộ, và cũng gặp trong văn bản cũ. Trong văn bản chuẩn như lịch in hay giấy tờ, Mão phổ biến hơn. Khi viết theo giọng địa phương hoặc trích dẫn lời nói, dùng Mẹo hoàn toàn tự nhiên.
Có nên viết hoa "Can Chi" khi nói về hệ thống nói chung không?
Không cần. "Can chi", "thiên can", "địa chi" là danh từ chung chỉ hệ thống nên viết thường. Chỉ tên của từng can, từng chi, như Giáp hay Tý, mới viết hoa. Đầu câu hay trong tiêu đề thì theo quy tắc viết hoa chung của câu.
Ghi tuổi trên thiệp mời thì ghi "tuổi Tý" hay "tuổi con chuột"?
Thiệp mời trang trọng nên ghi theo tên chi, như "tuổi Tý" hoặc đầy đủ "sinh năm Giáp Tý". Cách gọi theo con vật hợp với lời chúc vui, thiệp sinh nhật cho trẻ em hay bài đăng mạng xã hội. Dù chọn cách nào, giữ cùng một cách trong cả tấm thiệp.
Bộ gõ trên điện thoại đặt dấu kiểu cũ, có đổi được không?
Phần lớn bàn phím tiếng Việt trên điện thoại và máy tính có tuỳ chọn kiểu đặt dấu, thường nằm trong phần cài đặt của bàn phím. Tên và vị trí của tuỳ chọn khác nhau theo phiên bản, nên bạn tìm trong mục cài đặt ngôn ngữ hoặc bàn phím của máy mình.