Muốn biết một ngày dương lịch mang can chi gì, bạn chỉ cần một ngày mốc đã biết chắc và phép chia lấy số dư. Ngày 1/1/2024 là ngày Giáp Tý, tức ngày đứng đầu vòng 60. Đếm xem ngày cần tra cách mốc đó bao nhiêu ngày, chia cho 60 lấy số dư, rồi tra số dư ấy trong vòng 60 can chi là ra. Muốn tách riêng thì chia cho 10 để ra can, chia cho 12 để ra chi.
Cách này không cần đổi sang âm lịch, vì can chi của ngày không phụ thuộc tháng âm hay năm âm. Bài dưới đây đi từng bước bằng tay, kèm một công thức một dòng cho bảng tính và danh sách những chỗ hay tính lệch. Biết tự tính, bạn có thêm một nguồn để đối chiếu mỗi khi tờ lịch, ứng dụng và chatbot báo ba kết quả khác nhau.
Can chi của ngày được đánh số thế nào
Vòng can chi gồm 60 cặp, bắt đầu từ Giáp Tý và kết thúc ở Quý Hợi. Mỗi ngày đi tiếp một bậc: sau Giáp Tý là Ất Sửu, rồi Bính Dần, Đinh Mão, cứ thế tới Quý Hợi thì quay lại Giáp Tý. Nếu đánh số cặp đầu là 0 và cặp cuối là 59, mỗi ngày trong lịch ứng với đúng một con số trong khoảng đó.
Điểm tiện của cách đánh số này là can và chi tách ra được bằng hai phép chia. Mười thiên can quay vòng theo chu kỳ 10, nên lấy số thứ tự chia cho 10, phần dư cho biết can. Mười hai địa chi quay vòng theo chu kỳ 12, nên lấy số thứ tự chia cho 12, phần dư cho biết chi. Ví dụ số 11: chia 10 dư 1 là Ất, chia 12 dư 11 là Hợi, vậy số 11 là Ất Hợi. Số 54: chia 10 dư 4 là Mậu, chia 12 dư 6 là Ngọ, vậy là Mậu Ngọ.
Vì thế bạn không cần thuộc lòng cả bảng 60 cặp. Chỉ cần nhớ thứ tự 10 can và 12 chi, cộng với một ngày mốc, mọi phép tính còn lại là cộng trừ và chia lấy dư. Bảng ở mục kế tiếp ghi sẵn số của từng can, từng chi để bạn tra khi chưa quen.
Bảng số thứ tự của 10 can và 12 chi
Can và chi đều đếm từ 0. Dòng nào không có can thì chỉ dùng cho chi, vì chi có 12 vị trí còn can chỉ có 10.
| Số dư | Thiên can (chia 10) | Địa chi (chia 12) |
|---|---|---|
| 0 | Giáp | Tý |
| 1 | Ất | Sửu |
| 2 | Bính | Dần |
| 3 | Đinh | Mão |
| 4 | Mậu | Thìn |
| 5 | Kỷ | Tỵ |
| 6 | Canh | Ngọ |
| 7 | Tân | Mùi |
| 8 | Nhâm | Thân |
| 9 | Quý | Dậu |
| 10 | — | Tuất |
| 11 | — | Hợi |
Một mẹo nhỏ để tự kiểm: can có số chẵn (Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm) chỉ đi với chi có số chẵn (Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất), can số lẻ chỉ đi với chi số lẻ. Nếu phép tính ra một cặp lệch kiểu "Giáp Sửu" hay "Ất Tý" thì chắc chắn đã có chỗ sai, vì những cặp đó không tồn tại trong vòng 60.
Từ hai phần dư ghép lại được đúng một cặp, nên bảng này đủ thay cho bảng 60 cặp đầy đủ. Khi đã quen, phần lớn người dùng nhớ luôn mười cặp đầu và đoán nhanh phần còn lại.
Tính bằng tay từ mốc 1/1/2024
Ngày 1/1/2024 là ngày Giáp Tý, số thứ tự 0, nên dùng làm mốc thì phép tính gọn nhất. Các bước cho một ngày sau mốc như sau.
- Đếm số ngày từ 1/1/2024 tới ngày cần tra, không tính ngày mốc. Ví dụ 1/3/2024: tháng 1 có 31 ngày, tháng 2 năm 2024 có 29 ngày, cộng lại 60 ngày.
- Chia số ngày cho 60, lấy phần dư. Với 60 ngày, phần dư là 0, tức 1/3/2024 cũng là ngày Giáp Tý, đúng một vòng sau mốc. Ngày trước đó, 29/2/2024, phần dư 59, là Quý Hợi.
- Nếu muốn tách riêng, chia phần dư cho 10 để ra can và cho 12 để ra chi, rồi tra bảng ở mục trên.
- Với ngày trước mốc, đếm lùi rồi lấy 60 trừ đi phần dư (nếu phần dư khác 0). Cách này dễ nhầm, nên với ngày cũ bạn dùng bảng tính ở mục sau sẽ nhẹ đầu hơn.
- Ví dụ trọn vẹn với ngày 28/10/2026: từ 1/1/2024 tới 1/1/2026 là 366 + 365 = 731 ngày; từ 1/1/2026 tới 28/10/2026 là 300 ngày; tổng 1.031 ngày. Chia 60 dư 11. Số 11 chia 10 dư 1 là Ất, chia 12 dư 11 là Hợi. Ngày 28/10/2026 là ngày Ất Hợi.
Đếm số ngày giữa hai mốc là bước dễ sai nhất. Bạn có thể dùng chức năng đếm ngày trong ứng dụng lịch hoặc máy tính, miễn sao nhớ là không tính ngày mốc vào kết quả.
Bảng tra nhanh: mốc đầu năm và số ngày cộng dồn đầu tháng
Để khỏi đếm từ năm 2024 mỗi lần, bạn có thể dùng mốc 1/1 của chính năm cần tra. Cột trái là số thứ tự can chi của ngày 1/1 các năm, đã tính sẵn; cột phải là số ngày cần cộng thêm khi sang từng tháng.
| Năm | Ngày 1/1 là | Số thứ tự | Tháng | Cộng thêm (năm thường / năm nhuận) |
|---|---|---|---|---|
| 2024 | Giáp Tý | 0 | Tháng 1 | 0 / 0 |
| 2025 | Canh Ngọ | 6 | Tháng 2 | 31 / 31 |
| 2026 | Ất Hợi | 11 | Tháng 3 | 59 / 60 |
| 2027 | Canh Thìn | 16 | Tháng 4 | 90 / 91 |
| 2028 | Ất Dậu | 21 | Tháng 5 | 120 / 121 |
| 2029 | Tân Mão | 27 | Tháng 6 | 151 / 152 |
| 2030 | Bính Thân | 32 | Tháng 7 | 181 / 182 |
| Tháng 8 | 212 / 213 | |||
| Tháng 9 | 243 / 244 | |||
| Tháng 10 | 273 / 274 | |||
| Tháng 11 | 304 / 305 | |||
| Tháng 12 | 334 / 335 |
Công thức: số thứ tự = (số của ngày 1/1 + số cộng thêm của tháng + ngày trong tháng − 1), chia 60 lấy dư. Thử lại với 28/10/2026: 11 + 273 + 28 − 1 = 311, chia 60 dư 11, vẫn là Ất Hợi. Năm 2024 và 2028 là năm nhuận dương lịch nên dùng cột số sau dấu gạch chéo.
Để ý cột "số thứ tự" mỗi năm tăng 5, riêng sau năm nhuận tăng 6. Lý do là 365 ngày bằng sáu vòng 60 cộng 5 ngày dư. Nhớ quy luật này, bạn tự kéo bảng sang các năm sau được.
Một dòng công thức trong bảng tính
Excel, Google Sheets và LibreOffice đều lưu ngày dưới dạng một số nguyên, gọi là số sê-ri ngày. Với các ngày từ tháng 3 năm 1900 trở đi, số sê-ri cộng thêm 8 rồi chia 60 lấy dư sẽ ra đúng số thứ tự can chi đã nói ở trên. Nếu ngày nằm ở ô A1, công thức là =MOD(A1+8;60) (bảng tính đặt dấu phẩy làm dấu phân cách thì thay dấu chấm phẩy bằng dấu phẩy). Kết quả 0 là Giáp Tý, 59 là Quý Hợi.
Muốn ra chữ, bạn tạo hai cột phụ: một cột ghi 10 can theo thứ tự, một cột ghi 12 chi theo thứ tự. Can lấy bằng =MOD(A1+8;10), chi lấy bằng =MOD(A1+8;12), rồi dùng hàm INDEX tra vào hai cột phụ (nhớ cộng 1 vì INDEX đếm từ 1). Kiểm lại bằng ngày 1/1/2000: công thức ra 54, tức Mậu Ngọ; ngày 1/1/2024 ra 0, tức Giáp Tý.
Con số 8 không có gì bí ẩn. Nó chỉ là độ lệch giữa điểm bắt đầu đếm của bảng tính và điểm bắt đầu của một vòng Giáp Tý. Cách này hữu ích khi bạn cần điền can chi cho cả danh sách ngày, chẳng hạn bảng ngày giỗ của một dòng họ, mà không muốn tra từng ngày. Với ngày trước năm 1900, bảng tính không còn đáng tin vì cách lưu ngày khác đi, nên tra lịch vạn niên in hoặc tư liệu chuyên về lịch.
Những chỗ hay tính lệch
Đưa nhầm ngày âm vào phép tính. Phép đếm ở trên dùng ngày dương lịch. Nếu bạn chỉ có ngày âm, chẳng hạn ngày giỗ, cần đổi sang ngày dương trước rồi mới tính can chi. Lấy thẳng "mùng 5 tháng 3" mà đếm như ngày 5/3 dương lịch là sai ngay từ đầu.
Quên ngày 29/2. Năm nhuận dương lịch có thêm một ngày, làm mọi ngày từ tháng 3 trở đi lùi một bậc nếu bỏ sót. Đây là nguồn lệch một ngày phổ biến nhất khi tính tay.
Đếm cả ngày mốc. Từ 1/1 tới 2/1 là một ngày, không phải hai. Đếm luôn ngày mốc thì kết quả bị đẩy lên một bậc, ra Ất Sửu thay vì Giáp Tý chẳng hạn.
Nhầm thời điểm đổi ngày. Lịch dân dụng đổi ngày lúc 0 giờ. Một số cách xem cổ lại tính ngày mới từ đầu giờ Tý, tức 23 giờ đêm hôm trước. Với việc tra lịch thông thường, bạn dùng mốc 0 giờ; chuyện giờ Tý thuộc ngày nào khi lập lá số là đề tài của AI Xem Tử Vi.
Ra cặp không tồn tại. Nếu kết quả là can chẵn đi với chi lẻ, bạn đã cộng sai ở đâu đó. Quay lại kiểm từng bước thay vì "sửa" cho hợp với lịch.
Nhờ AI tính hộ và cách kiểm lại
Chatbot trả lời can chi rất trôi chảy, nhưng mô hình ngôn ngữ không thật sự đếm ngày trừ khi nó được dùng công cụ tính toán. Nhiều khi nó đoán một cặp nghe hợp lý và lệch vài ngày. Vì vậy, đừng hỏi "ngày này là ngày gì" rồi tin luôn. Hãy yêu cầu nó trình bày phép tính, ví dụ: "Ngày 1/1/2024 là ngày Giáp Tý. Hãy đếm số ngày từ mốc đó tới ngày 15/8/2027, chia cho 60, ghi rõ phần dư và đổi phần dư ra can chi. Nếu không chắc, nói là không chắc."
Khi có phép tính trên giấy, bạn kiểm được từng bước: số ngày đếm có hợp lý không, phần dư có đúng không, cặp can chi có cùng chẵn lẻ không. Sau đó đối chiếu với một nguồn thứ hai như tờ lịch in hoặc một ứng dụng lịch. Hai nguồn độc lập khớp nhau thì mới ghi vào sổ.
Ngày tháng năm sinh của người thật là dữ liệu cá nhân. Khi chỉ cần can chi của một ngày, bạn đưa ngày đó cho chatbot là đủ, không cần kèm họ tên, giờ sinh hay quê quán. Còn nếu muốn xem lá số đầy đủ theo ngày giờ sinh như một tư liệu văn hoá, bạn có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học (aihuyenhoc.com) rồi đọc nó ở mức tham khảo.
Câu hỏi thường gặp
Can chi của ngày có phụ thuộc nơi mình sống không?
Với cùng một ngày dương lịch, can chi giống nhau dù bạn ở Hà Nội, Cần Thơ hay ở nước ngoài, vì vòng ngày gắn với ngày dân dụng chứ không gắn với tuần trăng. Khác biệt chỉ xuất hiện khi hai nơi đang ở hai ngày khác nhau do múi giờ, chẳng hạn lúc nửa đêm ở Việt Nam thì bên châu Mỹ vẫn là hôm trước.
Vì sao chọn 1/1/2024 làm mốc mà không chọn ngày khác?
Bất kỳ ngày nào biết chắc can chi đều làm mốc được. Ngày 1/1/2024 tiện vì nó là Giáp Tý, số thứ tự 0, nên phần dư đọc thẳng ra kết quả, lại là ngày đầu năm nên dễ nhớ và dễ đếm. Bạn có thể đổi sang mốc khác gần ngày cần tra hơn, miễn là đã kiểm mốc đó ở hai nguồn.
Tính bằng tay mất bao lâu?
Với ngày trong cùng năm và dùng bảng cộng dồn đầu tháng, chỉ cần một phép cộng và một phép chia, chưa tới một phút. Với ngày cách xa nhiều năm, bạn cộng thêm 5 cho mỗi năm thường và 6 cho mỗi năm nhuận, hoặc dùng bảng tính cho chắc.
Lịch in và ứng dụng báo khác nhau thì tin bên nào?
Can chi ngày là phép đếm thuần, không có trường phái, nên hai nguồn khác nhau nghĩa là một bên sai. Bạn tự tính theo cách trong bài để làm trọng tài. Hay gặp nhất là lịch in sai ở vài ngày do lỗi sắp chữ, hoặc ứng dụng đổi ngày lúc 23 giờ thay vì 0 giờ.
Có cần biết ngày âm lịch mới tính được can chi ngày không?
Không cần. Can chi ngày chỉ dựa vào số ngày đã trôi qua, nên ngày dương lịch là đủ. Ngày âm lịch chỉ cần khi bạn muốn tính can chi của tháng, vì tháng âm mới quyết định can chi tháng, hoặc khi dữ kiện ban đầu là một ngày âm cần đổi ra dương.
Công thức bảng tính dùng được cho ngày rất xa trong quá khứ không?
Với ngày trước tháng 3 năm 1900, các phần mềm bảng tính xử lý ngày theo cách riêng hoặc không nhận, nên kết quả không đáng tin. Ngày trong sử sách cổ còn vướng chuyện lịch Julius và lịch Gregory, vì vậy nên tra các bảng lịch chuyên khảo hoặc hỏi người nghiên cứu lịch pháp.