Chi của tháng âm lịch cố định từ năm này sang năm khác: tháng Giêng luôn là Dần, tháng Hai là Mão, cứ thế tới tháng Mười một là Tý và tháng Chạp là Sửu. Thứ thay đổi là can. Can của tháng Giêng được suy ra từ can của năm theo một quy tắc năm cặp, rồi các tháng sau cứ thế tiến từng bậc. Năm Bính Ngọ 2026, tháng Giêng là Canh Dần, nên tháng Chín là Mậu Tuất.
Bài này giải thích vì sao chi tháng bắt đầu từ Dần chứ không từ Tý, đưa bảng tra can tháng theo can năm, hướng dẫn tính cho một tháng bất kỳ và nói rõ hai chỗ dễ gây tranh cãi: tháng nhuận mang can chi gì, và vì sao có tài liệu tính tháng theo tiết khí thay vì theo tuần trăng.
Mười hai tháng âm lịch và địa chi cố định
Bảng dưới là phần không bao giờ đổi. Học thuộc thứ tự 12 chi là tự suy ra được, chỉ cần nhớ điểm bắt đầu là tháng Giêng ứng với Dần.
| Tháng âm lịch | Địa chi | Tháng âm lịch | Địa chi |
|---|---|---|---|
| Tháng Giêng | Dần | Tháng Bảy | Thân |
| Tháng Hai | Mão | Tháng Tám | Dậu |
| Tháng Ba | Thìn | Tháng Chín | Tuất |
| Tháng Tư | Tỵ | Tháng Mười | Hợi |
| Tháng Năm | Ngọ | Tháng Mười một | Tý |
| Tháng Sáu | Mùi | Tháng Chạp | Sửu |
Cách nhớ nhanh: lấy số tháng cộng 1 rồi đếm trong dãy chi bắt đầu từ Tý là số 0. Tháng Giêng là 1, cộng 1 thành 2, ứng với Dần. Tháng Mười một là 11, cộng 1 thành 12, quay vòng về 0, ứng với Tý. Tháng Chạp là 12, cộng 1 thành 13, quay vòng thành 1, ứng với Sửu.
Vì chi tháng cố định nên khi ai đó nói "tháng Tý" hay "tháng Dần" trong văn cũ, bạn biết ngay đó là tháng Mười một hay tháng Giêng, không cần biết năm. Có điều phải nhớ thêm: chỉ chi là đủ để biết tháng mấy, còn muốn gọi đủ tên can chi của tháng thì phải biết năm.
Vì sao bắt đầu từ Dần chứ không từ Tý
Nếu chi là vòng 12 bắt đầu từ Tý, tưởng như tháng đầu năm phải là tháng Tý. Thật ra cách gán chi cho tháng dựa vào mốc mùa: tháng chứa ngày đông chí, ngày đêm dài nhất năm ở bắc bán cầu, được gán chi Tý. Lịch âm dương Việt Nam hiện hành vẫn giữ đúng quy tắc này: tháng chứa đông chí luôn là tháng Mười một. Đếm tiếp, tháng Chạp là Sửu và tháng Giêng là Dần.
Chọn tháng nào làm đầu năm là chuyện quy ước, và trong lịch sử phương Đông từng có nhiều quy ước. Sách cổ chép rằng nhà Hạ lấy tháng Dần làm đầu năm, nhà Thương lấy tháng Sửu, nhà Chu lấy tháng Tý; từ khi nhà Hán ban hành lịch Thái Sơ thì quay về lấy tháng Dần, và cách đó được giữ trong phần lớn các lịch đời sau, kể cả lịch dùng ở Việt Nam. Câu "kiến Dần" trong sách xưa chính là nói tới quy ước đầu năm ở tháng Dần.
Với người dùng hôm nay, chỉ cần nhớ hệ quả: năm âm lịch nào cũng mở bằng tháng Dần và khép bằng tháng Sửu. Tháng Mười một và tháng Chạp, dù thường rơi vào tháng 12 và tháng 1 dương lịch, vẫn thuộc về năm âm lịch cũ.
Bảng tra can của tháng Giêng theo can của năm
Can của tháng Giêng phụ thuộc can của năm theo năm cặp. Sách xưa gọi quy tắc này là "ngũ hổ độn", vì tháng Giêng mang chi Dần, tức con hổ.
| Can của năm | Tháng Giêng là | Ví dụ năm gần đây |
|---|---|---|
| Giáp hoặc Kỷ | Bính Dần | Giáp Thìn 2024, Kỷ Dậu 2029 |
| Ất hoặc Canh | Mậu Dần | Ất Tỵ 2025, Canh Tuất 2030 |
| Bính hoặc Tân | Canh Dần | Bính Ngọ 2026, Tân Hợi 2031 |
| Đinh hoặc Nhâm | Nhâm Dần | Đinh Mùi 2027, Nhâm Tý 2032 |
| Mậu hoặc Quý | Giáp Dần | Mậu Thân 2028, Quý Mão 2023 |
Quy tắc thành năm cặp vì một năm có 12 tháng, mà 12 chia 10 dư 2, nên mỗi năm can của tháng Giêng tiến thêm 2 bậc. Sau năm năm, can tháng Giêng tiến đúng 10 bậc và quay về chỗ cũ. Nói cách khác, vòng 60 tháng dài đúng 5 năm âm lịch (không tính tháng nhuận), và hai năm có can cách nhau 5 bậc thì có tháng Giêng trùng tên.
Ai thích công thức có thể dùng cách tính: lấy số của can năm (Giáp là 0, Ất là 1, … Quý là 9), nhân 2, cộng 2, chia 10 lấy dư, ra số của can tháng Giêng. Năm Bính có số 2: 2 nhân 2 cộng 2 bằng 6, ứng với Canh. Kết quả khớp với bảng.
Tính can chi cho một tháng bất kỳ
Khi đã có can tháng Giêng, các tháng sau chỉ việc tiến từng bậc cả can lẫn chi. Thứ tự làm như sau.
- Xác định năm âm lịch của tháng cần tra. Cẩn thận với tháng Mười một và tháng Chạp: tháng Chạp năm Ất Tỵ kéo từ 19/1/2026 tới 16/2/2026, tuy đã sang năm 2026 dương lịch nhưng vẫn thuộc năm Ất Tỵ.
- Tra can tháng Giêng theo can năm ở bảng trên. Năm Ất Tỵ thuộc nhóm Ất hoặc Canh, nên tháng Giêng là Mậu Dần.
- Đếm từ tháng Giêng tới tháng cần tra, mỗi tháng tiến một bậc can và một bậc chi. Từ Mậu Dần tiến 11 bậc tới tháng Chạp: can Mậu tiến 11 bậc thành Kỷ, chi Dần tiến 11 bậc thành Sửu. Tháng Chạp năm Ất Tỵ là Kỷ Sửu.
- Kiểm chéo bằng quy luật chẵn lẻ: can số lẻ (Kỷ) đi với chi số lẻ (Sửu), hợp lệ.
- Ví dụ thứ hai, tháng Chín năm Bính Ngọ 2026: tháng Giêng Canh Dần, tiến 8 bậc thành Mậu Tuất. Ngày 28/10/2026 rơi đúng vào rằm tháng Chín năm này, nên trên tờ lịch hôm đó bạn sẽ thấy "tháng Mậu Tuất, năm Bính Ngọ".
Nếu cần tra nhiều tháng, bạn lập một dòng 12 ô cho cả năm. Tháng Chạp năm này và tháng Giêng năm sau luôn nối nhau đúng một bậc can (Kỷ Sửu sang Canh Dần, Tân Sửu sang Nhâm Dần…), vì 12 tháng cộng với bước nhảy sang năm mới vừa khớp vòng.
Tháng nhuận mang can chi gì
Năm âm lịch có tháng nhuận dài 13 tháng. Năm 2025 chẳng hạn có tháng Sáu nhuận, bắt đầu ngày 25/7/2025, nằm ngay sau tháng Sáu thường. Câu hỏi là tháng nhuận đó gọi tên can chi ra sao, khi vòng 12 chi đã đủ chỗ.
Cách làm phổ biến trong lịch âm dương ở Việt Nam là không gán can chi riêng cho tháng nhuận: tháng nhuận mang lại tên của tháng mà nó lặp lại. Tháng Sáu năm Ất Tỵ là Quý Mùi, thì tháng Sáu nhuận cũng thường được ghi là Quý Mùi, rồi tháng Bảy tiếp tục là Giáp Thân như bình thường. Nhờ vậy vòng can chi tháng không bị đẩy lệch, và tháng Giêng năm sau vẫn đúng theo bảng ngũ hổ độn.
Có tài liệu và ứng dụng xử lý khác, chẳng hạn để trống can chi của tháng nhuận hoặc ghi chú riêng. Vì đây là quy ước trình bày chứ không phải phép tính, thấy hai lịch khác nhau ở đúng tháng nhuận thì bạn đừng vội kết luận một bên sai. Hỏi lại xem mỗi bên quy ước thế nào là đủ.
Tháng theo tuần trăng và tháng theo tiết khí
Lịch treo tường dùng tháng theo tuần trăng. Phần lớn lịch âm dương in ở Việt Nam ghi can chi tháng theo tháng âm lịch: tháng bắt đầu từ ngày sóc (mùng Một) và kéo tới hết ngày cuối tháng. Đây là cách bài này dùng.
Một số phép tính cổ dùng tháng theo tiết khí. Có những hệ thống, tiêu biểu là cách lập "tứ trụ", chia tháng theo tiết khí: tháng Dần bắt đầu từ tiết Lập xuân, thường rơi quanh ngày 4/2 dương lịch, tháng Mão bắt đầu từ tiết Kinh trập, và cứ thế. Hai cách chia thường lệch nhau vài ngày tới vài tuần ở ranh giới tháng.
Hệ quả: hai nguồn có thể ghi hai can chi tháng cho cùng một ngày. Một ngày rơi sau Lập xuân nhưng trước mùng Một Tết sẽ là tháng Dần theo tiết khí nhưng vẫn là tháng Chạp theo tuần trăng. Không bên nào tính sai; chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Cách hỏi lại cho rõ. Khi so hai nguồn, hãy xem nguồn đó chia tháng theo mùng Một hay theo tiết khí. Ứng dụng nghiêm túc thường ghi rõ điều này trong phần giải thích; chatbot thì nên được hỏi thẳng. Phần tiết khí có danh mục riêng của trang để bạn đọc kỹ hơn.
Những lỗi hay gặp khi tra can chi tháng
Nhìn lại các câu hỏi người đọc gửi về, phần lớn sai sót rơi vào một trong mấy trường hợp dưới đây.
- Lấy tháng dương lịch thay cho tháng âm. Tháng 1 dương lịch thường là tháng Chạp hoặc tháng Mười một âm, không phải tháng Giêng. Tra can chi tháng luôn phải đổi sang tháng âm trước.
- Lấy can năm dương lịch cho tháng cuối năm âm. Tháng Chạp kéo sang đầu năm dương mới vẫn tính theo can năm cũ. Lấy can của năm dương mới sẽ lệch hai bậc can.
- Đếm tháng nhuận như một tháng mới. Nếu bạn tiến thêm một bậc cho tháng nhuận, mọi tháng sau đó trong năm đều lệch một bậc so với lịch.
- Nhầm "tháng Tý" với "tháng Giêng". Có người nghĩ chi đầu vòng là Tý thì tháng đầu năm cũng là Tý. Nhớ mốc: tháng Giêng là Dần, tháng Mười một mới là Tý.
- Tin ngay câu trả lời của chatbot. Mô hình ngôn ngữ thường nhớ được bảng ngũ hổ độn nhưng hay nhầm năm âm của tháng giáp ranh. Yêu cầu nó ghi rõ năm âm lịch nó đang dùng, rồi đối chiếu bảng trong bài.
Một câu lệnh gợi ý khi hỏi AI: "Cho biết can chi của tháng âm lịch chứa ngày dương lịch 20/1/2026. Ghi rõ ngày đó là mùng mấy tháng mấy năm âm nào, can tháng Giêng của năm đó, và đếm từng bậc tới tháng cần tra." Đáp án đúng là tháng Chạp năm Ất Tỵ, tức Kỷ Sửu.
Câu hỏi thường gặp
Năm Bính Ngọ 2026 có tháng nhuận không?
Theo cách tính lịch âm dương Việt Nam hiện hành, năm Bính Ngọ không có tháng nhuận; năm gần nhất có tháng nhuận là Ất Tỵ 2025 với tháng Sáu nhuận. Nếu bạn cần kiểm cho các năm xa hơn, hãy tra lịch năm đó ở hai nguồn đáng tin, vì tháng nhuận đặt theo tính toán thiên văn chứ không theo chu kỳ cố định dễ nhớ.
Vì sao gọi là ngũ hổ độn?
Ngũ là năm, chỉ năm cặp can năm; hổ là con hổ, ứng với chi Dần của tháng Giêng; độn là cách tính suy ra. Tên gọi chỉ là cách sách xưa đặt cho quy tắc tìm can tháng Giêng. Bạn không cần nhớ tên, chỉ cần nhớ bảng năm dòng hoặc công thức nhân hai cộng hai.
Tháng âm lịch có thể bắt đầu từ ngày dương lịch nào?
Mùng Một của mỗi tháng âm là ngày có trăng mới tính theo giờ Hà Nội, nên nó trôi theo năm và không gắn với ngày dương cố định. Ví dụ tháng Giêng năm Bính Ngọ bắt đầu 17/2/2026, còn tháng Giêng năm Đinh Mùi bắt đầu 6/2/2027. Muốn biết chính xác thì tra lịch năm hiện hành.
Can chi tháng có liên quan tới mùa vụ không?
Chi của tháng gắn với vị trí trong năm nên phản ánh mùa một cách thô: tháng Dần, Mão, Thìn là mùa xuân, tháng Tỵ, Ngọ, Mùi là mùa hạ, và tiếp tục như vậy. Tuy nhiên mùa vụ thật ở Việt Nam phụ thuộc vùng, giống cây và thời tiết từng năm, nên làm nông vẫn phải theo lịch thời vụ của địa phương và tin dự báo chính thức.
Có cần tính can chi tháng cho việc chọn ngày không?
Nhiều mục trong lịch vạn niên như ngày hoàng đạo hay trực được tính từ chi của ngày phối với chi của tháng, nên lịch đã tính sẵn cho bạn. Bạn chỉ cần hiểu can chi tháng để đọc đúng tờ lịch và nhận ra khi hai nguồn ghi khác nhau. Cách tham khảo các mục đó có chừng mực được bàn ở danh mục chọn ngày của trang.