Chi của giờ đi theo đồng hồ và không bao giờ đổi: giờ Tý từ 23 giờ tới 1 giờ, giờ Sửu từ 1 tới 3 giờ, cứ thế tới giờ Hợi từ 21 tới 23 giờ. Can của giờ thì thay đổi theo ngày. Biết can của ngày, bạn tra được can của giờ Tý theo một quy tắc năm cặp, rồi các giờ sau mỗi giờ tiến một bậc. Ngày Ất Hợi 28/10/2026 chẳng hạn có giờ Tý là Bính Tý và giờ Ngọ là Nhâm Ngọ.
Phần lớn việc tra lịch hằng ngày chỉ dùng chi của giờ; can giờ cần tới khi bạn đọc tư liệu cũ ghi đủ "giờ Bính Tý", khi tìm hiểu cách lập tứ trụ, hoặc khi muốn kiểm một ứng dụng xem có tính đúng không. Bài này đi từ bảng tra tới ví dụ trọn một ngày, rồi nói rõ chỗ vướng nhất: hai tiếng cuối cùng trước nửa đêm.
Mười hai giờ và địa chi cố định
Người xưa chia một ngày đêm thành 12 giờ, mỗi giờ bằng hai tiếng đồng hồ ngày nay, và gọi tên bằng 12 địa chi. Giờ Tý trùm lên nửa đêm, từ 23 giờ tới 1 giờ sáng; giờ Sửu từ 1 tới 3 giờ; giờ Dần từ 3 tới 5 giờ; giờ Mão từ 5 tới 7 giờ; giờ Thìn từ 7 tới 9 giờ; giờ Tỵ từ 9 tới 11 giờ; giờ Ngọ từ 11 tới 13 giờ, trùm lên giữa trưa; giờ Mùi từ 13 tới 15 giờ; giờ Thân từ 15 tới 17 giờ; giờ Dậu từ 17 tới 19 giờ; giờ Tuất từ 19 tới 21 giờ; giờ Hợi từ 21 tới 23 giờ.
Một cách nhớ: giờ Ngọ là giữa trưa, giờ Tý là giữa đêm, hai giờ đối nhau qua vòng tròn. Từ đó suy ra các giờ còn lại bằng cách đếm hai tiếng một. Cách gọi "chính ngọ" cho đúng mười hai giờ trưa và "nửa đêm giờ Tý" trong văn chương đều xuất phát từ đây.
Bảng giờ theo canh, khắc trong văn học và giờ hoàng đạo được bàn kỹ ở danh mục giờ của trang. Ở đây chỉ cần nhớ: chi giờ gắn với khung giờ đồng hồ, giống nhau cho mọi ngày, nên phần thay đổi duy nhất cần tính là can.
Bảng tra can của giờ Tý theo can của ngày
Can của giờ Tý đầu ngày suy ra từ can của ngày theo năm cặp. Sách xưa gọi quy tắc này là "ngũ thử độn", vì giờ Tý ứng với con chuột.
| Can của ngày | Giờ Tý là | Giờ Ngọ là | Giờ Hợi là |
|---|---|---|---|
| Giáp hoặc Kỷ | Giáp Tý | Canh Ngọ | Ất Hợi |
| Ất hoặc Canh | Bính Tý | Nhâm Ngọ | Đinh Hợi |
| Bính hoặc Tân | Mậu Tý | Giáp Ngọ | Kỷ Hợi |
| Đinh hoặc Nhâm | Canh Tý | Bính Ngọ | Tân Hợi |
| Mậu hoặc Quý | Nhâm Tý | Mậu Ngọ | Quý Hợi |
Công thức tương đương: lấy số của can ngày (Giáp là 0, Ất là 1, … Quý là 9), nhân 2, chia 10 lấy dư, ra số của can giờ Tý. Ngày Ất có số 1, nhân 2 bằng 2, ứng với Bính, khớp với bảng.
Để ý cột giờ Hợi của dòng này nối liền với cột giờ Tý của dòng kế tiếp: ngày Giáp kết thúc bằng giờ Ất Hợi, ngày Ất (ngày liền sau) mở bằng giờ Bính Tý. Vòng giờ cũng chạy liên tục như vòng ngày, không đặt lại. Mỗi ngày đi 12 bậc, nên sau 5 ngày vòng giờ đi đủ 60 bậc và can giờ Tý quay về như cũ.
Tính trọn một ngày: ví dụ ngày 28/10/2026
Ngày 28/10/2026 là ngày Ất Hợi. Làm theo các bước sau để có can chi của mọi giờ trong ngày.
- Xác định can của ngày: Ất. Nếu chưa biết, tính can chi ngày theo bài hướng dẫn trong cùng danh mục hoặc tra tờ lịch.
- Tra bảng: ngày Ất thuộc nhóm Ất hoặc Canh, giờ Tý là Bính Tý.
- Tiến từng bậc cho các giờ sau: Đinh Sửu (1–3 giờ), Mậu Dần (3–5 giờ), Kỷ Mão (5–7 giờ), Canh Thìn (7–9 giờ), Tân Tỵ (9–11 giờ), Nhâm Ngọ (11–13 giờ), Quý Mùi (13–15 giờ), Giáp Thân (15–17 giờ), Ất Dậu (17–19 giờ), Bính Tuất (19–21 giờ), Đinh Hợi (21–23 giờ).
- Kiểm chẵn lẻ: Bính (chẵn) đi với Tý (chẵn), Đinh (lẻ) với Hợi (lẻ), hợp lệ.
- Kiểm nối ngày: ngày hôm sau là Bính Tý, thuộc nhóm Bính hoặc Tân, giờ Tý là Mậu Tý, đúng một bậc sau Đinh Hợi.
Muốn tra nhanh một giờ mà không liệt kê cả ngày, bạn lấy can giờ Tý rồi tiến thêm số bậc bằng vị trí chi của giờ đó. Giờ Thân có số 8, nên từ Bính tiến 8 bậc thành Giáp, ra Giáp Thân, khớp với danh sách.
Chỗ vướng nhất: từ 23 giờ tới nửa đêm
Giờ Tý vắt ngang nửa đêm, nên hai tiếng của nó thuộc về hai ngày dương lịch. Lịch dân dụng đổi ngày lúc 0 giờ, nhưng nếu coi giờ Tý là giờ đầu tiên của ngày thì khoảng 23 giờ tới 24 giờ phải tính vào ngày hôm sau. Từ đây sinh ra hai quy ước song song.
Quy ước thứ nhất coi ngày mới bắt đầu từ 23 giờ. Một sự việc lúc 23 giờ 30 ngày 28/10/2026 được tính là giờ Mậu Tý của ngày Bính Tý 29/10. Quy ước thứ hai giữ ngày đổi lúc 0 giờ và chia giờ Tý làm hai: phần từ 0 tới 1 giờ thuộc ngày mới, phần từ 23 tới 24 giờ gọi là "giờ Tý muộn" của ngày cũ, và trường phái này lại có cách gọi can riêng cho phần đó. Hai quy ước cho ra kết quả khác nhau đúng trong một tiếng mỗi đêm.
Với việc tra lịch thông thường, ghi chép gia đình hay đọc tư liệu, bạn chỉ cần biết sự tồn tại của hai quy ước để khỏi ngạc nhiên khi hai ứng dụng lệch nhau lúc gần nửa đêm. Việc giờ Tý thuộc ngày nào khi lập lá số cho người sinh lúc gần nửa đêm là đề tài riêng, đã có bài kỹ trên AI Xem Tử Vi.
Giờ đồng hồ và giờ mặt trời không hoàn toàn trùng nhau
Giờ Việt Nam là giờ chuẩn của một kinh tuyến. Cả nước dùng múi giờ UTC+7, ứng với kinh tuyến 105 độ Đông. Nơi nằm phía tây kinh tuyến đó, như vùng Tây Bắc, mặt trời lên đỉnh muộn hơn mười hai giờ trưa đồng hồ; nơi nằm phía đông, như dải duyên hải Nam Trung Bộ, thì sớm hơn, chênh lệch cỡ vài phút tới hơn chục phút.
Giữa trưa thật còn xê dịch theo mùa. Do quỹ đạo Trái Đất hình elip và trục nghiêng, thời điểm mặt trời lên cao nhất trong ngày dao động trong năm, có lúc sớm, có lúc muộn hơn mười mấy phút so với giờ trung bình. Thiên văn học gọi đó là phương trình thời gian.
Ranh giới giờ vì vậy hơi mờ. Lịch hiện đại lấy ranh giới theo đồng hồ cho thống nhất. Nếu một tư liệu cổ ghi "giờ Ngọ" thì người xưa có thể dựa vào bóng nắng, nên bạn đừng đòi chính xác tới từng phút. Khi một sự việc rơi sát ranh giới, chẳng hạn 12 giờ 55 hay 13 giờ 05, hãy ghi rõ giờ đồng hồ thay vì chỉ ghi tên giờ.
Giờ mùa hè không áp dụng ở Việt Nam hiện nay. Với người ở nước có đổi giờ mùa hè, giờ đồng hồ lệch thêm một tiếng so với giờ chuẩn trong mấy tháng ấy. Khi đổi giờ cho người thân ở nước ngoài, nên quy về giờ chuẩn của nơi đó trước.
Nhờ AI lập bảng giờ và cách kiểm trong một phút
Lập bảng 12 giờ cho một ngày là việc chatbot làm nhanh, miễn là bạn đặt câu hỏi sao cho nó phải trình bày cách làm. Một câu lệnh gợi ý: "Ngày 28/10/2026 là ngày Ất Hợi. Dùng quy tắc tìm can giờ Tý theo can ngày (ngày Ất hoặc Canh thì giờ Tý là Bính Tý), lập bảng 12 giờ từ Tý tới Hợi kèm khung giờ đồng hồ. Ghi rõ quy ước đổi ngày lúc 0 giờ." Đưa sẵn can chi ngày vào câu lệnh giúp loại bỏ nguồn sai lớn nhất, vì chatbot hay tính sai chính bước này.
Khi có bảng, bạn kiểm bằng ba phép thử. Thứ nhất, giờ Tý phải khớp với bảng tra năm cặp ở trên. Thứ hai, mọi cặp phải cùng chẵn hoặc cùng lẻ. Thứ ba, giờ Hợi cuối ngày phải đứng liền trước giờ Tý của ngày hôm sau trong vòng 60. Ba phép thử này chạy trong chưa tới một phút và bắt được gần hết lỗi thường gặp: ghép thẳng can ngày với chi giờ, đếm nhảy một bậc, hoặc dùng nhầm can của ngày hôm trước.
Nếu chatbot trả lời kèm lời bình kiểu giờ này tốt, giờ kia xấu, bạn có thể bảo nó bỏ phần đó và chỉ giữ phép tính. Phần diễn giải tập tục, nếu cần, đọc ở danh mục giờ hoàng đạo và đọc như tư liệu, không như lời khuyên.
Can chi giờ được dùng ở đâu
Nhiều người học xong bảng mới hỏi: biết can của giờ để làm gì? Câu trả lời thành thật là trong đời sống thường ngày, phần lớn việc chỉ cần chi.
- Đọc tờ lịch: các mục như giờ hoàng đạo trên lịch vạn niên thường ghi theo chi (giờ Tý, giờ Sửu…), không cần can.
- Đọc tư liệu cũ: văn tự, nhật ký, gia phả đôi khi ghi đủ "giờ Bính Tý ngày Ất Hợi". Biết bảng tra, bạn kiểm được ghi chép có nhất quán hay không.
- Tìm hiểu tứ trụ: cách lập tứ trụ dùng bốn cặp can chi năm, tháng, ngày, giờ. Can giờ là trụ cuối. Bài này chỉ dừng ở phép tính; phần luận giải nằm ngoài phạm vi trang.
- Kiểm ứng dụng và chatbot: cho nó một ngày đã biết và hỏi can của giờ Ngọ. Nếu sai so với bảng, các kết quả khác của nó cũng nên kiểm lại.
- Viết truyện, kịch bản lịch sử: người viết muốn nhân vật nói "giờ Thìn" cho đúng khung cảnh có thể dùng bảng giờ ở đầu bài để quy đổi.
Nếu bạn muốn xem tứ trụ hay lá số đầy đủ theo ngày giờ sinh như một tư liệu văn hoá, có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học (aihuyenhoc.com), và nên đọc kết quả ở mức tham khảo. Khi nhập liệu, chỉ nhập những gì cần thiết; ngày giờ sinh gắn với họ tên là dữ liệu cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao một giờ âm lịch bằng hai tiếng đồng hồ?
Vì ngày đêm được chia thành 12 phần bằng nhau ứng với 12 địa chi, mà một ngày đêm có 24 tiếng. Trong văn chương còn có khắc và canh để chia nhỏ hơn hoặc chia riêng ban đêm. Phần này được giải thích ở danh mục giờ theo canh của trang.
Can giờ Tý có lặp lại theo chu kỳ nào không?
Có. Mỗi ngày vòng giờ đi 12 bậc, sau 5 ngày đi đủ 60 bậc nên can giờ Tý trở lại như cũ. Ngày Giáp và ngày Kỷ cách nhau 5 ngày, vì vậy cả hai đều mở bằng giờ Giáp Tý, khớp với cách bảng tra gom chúng vào một nhóm.
Người sinh ở nước ngoài thì tính giờ theo đâu?
Thông thường lấy giờ đồng hồ tại nơi xảy ra sự việc, rồi xác định ngày dương lịch tại nơi đó, sau đó mới tra can chi. Nếu cần quy đổi sang giờ Việt Nam để so với lịch in ở trong nước, hãy cộng trừ chênh lệch múi giờ và để ý trường hợp bị đổi sang ngày khác.
Chatbot báo giờ Ngọ ngày Giáp là Giáp Ngọ, có đúng không?
Không đúng. Ngày Giáp mở bằng giờ Giáp Tý, tiến 6 bậc tới giờ Ngọ thì can thành Canh, nên giờ Ngọ ngày Giáp là Canh Ngọ. Lỗi này hay gặp vì mô hình ngôn ngữ ghép thẳng can ngày với chi giờ. Hãy yêu cầu nó trình bày từng bước theo quy tắc ngũ thử độn.
Giờ hoàng đạo có phụ thuộc can giờ không?
Theo cách tính phổ biến trong lịch vạn niên, giờ hoàng đạo được suy từ chi của ngày, rồi ghi ra theo chi giờ, nên can giờ không tham gia. Đây là tư liệu tập tục, không có bằng chứng khoa học về hiệu quả; khi giờ đẹp rơi vào nửa đêm, an toàn đi lại và sức khoẻ vẫn nên đặt trước.
Tư liệu cũ chỉ ghi giờ mà không ghi ngày thì tra can giờ được không?
Không. Can của giờ phụ thuộc can của ngày, nên thiếu ngày thì chỉ biết được chi giờ, tức khung hai tiếng đồng hồ. Nếu tư liệu ghi đủ can chi của giờ, ngược lại bạn có thể thu hẹp ngày đó vào hai nhóm can ngày khả dĩ, hữu ích khi đối chiếu với các ghi chép khác.