Ngày rằm là ngày 15 âm lịch, nhưng trăng tròn nhất không phải lúc nào cũng rơi vào ngày đó: tuỳ tháng, thời điểm trăng tròn thật có thể là ngày 14, 15, 16, có khi là ngày 17. Nguyên nhân là mặt trăng đi trên quỹ đạo hình elip, lúc nhanh lúc chậm, nên khoảng thời gian từ trăng mới đến trăng tròn dao động quanh mười lăm ngày chứ không cố định.
Câu "trăng rằm mười sáu" mà ông bà hay nói vì thế có cơ sở: ở rất nhiều tháng, đêm 16 trăng tròn và sáng hơn đêm 15. Bài này đi qua từng chặng của tuần trăng theo ngày âm, giải thích vì sao trăng mọc muộn dần mỗi tối, vì sao nhật thực và nguyệt thực luôn gắn với mùng Một và ngày rằm, và cách bạn tự nhìn trời để kiểm một tờ lịch.
Vì sao trăng tròn thật lệch khỏi ngày 15
Âm lịch bắt đầu tháng vào ngày có trăng mới. Trăng tròn xảy ra khi mặt trăng đi được nửa vòng so với mặt trời, tức khoảng nửa tuần trăng sau trăng mới. Nếu tuần trăng luôn dài đúng 29,53 ngày và mặt trăng đi đều, trăng tròn sẽ rơi vào khoảng 14,8 ngày sau trăng mới, tức gần như luôn là ngày 15 hoặc 16.
Thực tế mặt trăng đi nhanh khi ở gần trái đất và chậm khi ở xa. Nửa tuần trăng vì thế có lúc chỉ khoảng 13,9 ngày, có lúc tới khoảng 15,6 ngày. Thêm vào đó là vị trí của thời điểm trăng mới trong ngày mùng Một: nếu trăng mới xảy ra lúc sáng sớm, mùng Một "ăn" gần trọn một ngày của tuần trăng; nếu xảy ra lúc gần nửa đêm, mùng Một chỉ chứa vài phút. Cộng hai yếu tố, trăng tròn có thể rơi vào ngày 14, 15, 16, và hiếm hơn là ngày 17.
Với mắt thường, sự khác biệt giữa trăng tròn tuyệt đối và trăng trước, sau đó một ngày là rất nhỏ; cả ba đêm đều trông gần như tròn. Nhưng nếu bạn chụp ảnh trăng, tổ chức đêm ngắm trăng cho trẻ hay đơn giản là muốn biết đêm nào sáng nhất, tra thời điểm trăng tròn trong lịch thiên văn sẽ chính xác hơn nhìn con số 15.
Tuần trăng đi theo ngày âm lịch
Bảng dưới là các chặng chính của một tuần trăng, ứng với ngày âm lịch gần đúng. Ngày cụ thể xê dịch một, hai ngày tuỳ tháng; giờ mọc, lặn cũng thay đổi theo mùa và theo nơi bạn ở.
| Ngày âm (gần đúng) | Tên gọi | Nhìn thấy thế nào | Thấy rõ nhất lúc |
|---|---|---|---|
| Mùng 1 | Trăng mới, ngày sóc | Không thấy trăng | Không thấy |
| Mùng 2 đến mùng 4 | Trăng non, lưỡi liềm đầu tháng | Vành mảnh, phần sáng quay về phía tây | Chạng vạng, ở phía tây, lặn sớm |
| Khoảng mùng 7, mùng 8 | Thượng huyền | Nửa vầng, sáng phía bên phải | Đầu hôm, cao trên trời lúc mặt trời lặn |
| Khoảng 14 đến 16 | Trăng tròn, vọng | Tròn đầy | Mọc khi mặt trời lặn, lặn khi mặt trời mọc |
| Khoảng 22, 23 | Hạ huyền | Nửa vầng, sáng phía bên trái | Mọc quanh nửa đêm, thấy rõ lúc rạng sáng |
| Khoảng 26 đến cuối tháng | Trăng tàn, lưỡi liềm cuối tháng | Vành mảnh, phần sáng quay về phía đông | Trước bình minh, ở phía đông |
Từ bảng này bạn có một mẹo nhỏ: nhìn vành trăng lưỡi liềm lúc chạng vạng ở phía tây là biết đang ở đầu tháng âm; thấy lưỡi liềm trước bình minh ở phía đông là biết đang ở cuối tháng. Đây cũng là cách đơn giản nhất để kiểm một tờ lịch nghi in sai.
Trăng mọc muộn dần mỗi tối: chuyện của ngày âm
Trung bình muộn khoảng 50 phút mỗi ngày. Trong một ngày, mặt trăng đi thêm khoảng 12 đến 13 độ trên quỹ đạo theo cùng chiều trái đất quay. Trái đất phải quay thêm một chút để "đuổi kịp", nên trăng mọc muộn hơn hôm trước trung bình khoảng 50 phút. Con số thật dao động theo mùa và theo vĩ độ.
Rằm mọc lúc hoàng hôn. Khi trăng tròn, mặt trăng ở phía đối diện mặt trời, nên mặt trời vừa lặn ở phía tây thì trăng mọc ở phía đông. Đây là lý do đêm rằm sáng suốt đêm, phù hợp cho các sinh hoạt ngoài trời như Trung Thu.
Sau rằm, trăng lên muộn. Đêm 17, 18 trăng mọc khi trời đã tối hẳn; đêm 20 trở đi trăng mọc khuya. Ai đã từng đi đường quê buổi tối nửa cuối tháng âm đều biết đầu hôm tối mịt dù trăng vẫn còn gần tròn.
Đầu tháng trăng lặn sớm. Mùng 3, mùng 4, trăng non chỉ ở trên trời một lúc sau hoàng hôn rồi lặn. Muốn thấy vành trăng non, bạn cần nhìn đúng hướng tây, trời quang, ngay lúc chạng vạng.
Chọn đêm ngắm trăng theo ngày âm
Biết tuần trăng theo ngày âm giúp bạn chọn đêm hợp với mục đích, thay vì mặc định chỉ ra ngoài vào đêm rằm. Vài gợi ý cho người thích ngắm trời, cho gia đình có con nhỏ và cho người chụp ảnh:
- Muốn thấy rõ miệng hố và dãy núi trên mặt trăng qua ống nhòm: chọn các đêm quanh thượng huyền, khoảng mùng 6 đến mùng 9. Ở vùng ranh giới sáng tối, bóng đổ dài làm địa hình nổi khối; đêm rằm ánh sáng chiếu thẳng nên mặt trăng trông phẳng.
- Muốn ngắm trăng tròn mọc: tra giờ trăng mọc của tỉnh, thành bạn ở, ra chỗ nhìn thoáng về phía đông như bờ sông, cánh đồng, sân thượng, đến sớm hơn giờ mọc một chút.
- Muốn ngắm sao, ngân hà: chọn những đêm cuối tháng và đầu tháng âm, khi trăng không có mặt đầu hôm; đêm rằm trăng sáng làm chìm phần lớn sao mờ.
- Muốn chụp vành trăng non: chọn mùng 2 đến mùng 4, trời quang phía tây, chụp ngay sau hoàng hôn trước khi trăng lặn.
- Đi với trẻ nhỏ: các đêm từ mùng 10 đến rằm trăng lên từ chiều, đầu hôm đã sáng, hợp giờ sinh hoạt của trẻ hơn đêm 18, 20 trăng mọc khuya.
- Ở thành phố nhiều đèn: trăng vẫn thấy rõ vì rất sáng, nhưng sao thì không; chọn chỗ cao, tránh đèn chiếu thẳng vào mắt.
Đi ngắm trời ban đêm ở bờ sông, cánh đồng thì nên đi theo nhóm, mang đèn pin và báo người nhà; ngắm trăng đẹp đến đâu cũng không đáng đánh đổi an toàn.
Nhật thực, nguyệt thực và ngày âm lịch
Nhật thực xảy ra khi mặt trăng đi qua giữa mặt trời và trái đất, che một phần hoặc toàn bộ mặt trời. Điều đó chỉ có thể xảy ra vào lúc trăng mới, nên nhật thực luôn rơi vào khoảng ngày mùng Một âm lịch. Nguyệt thực xảy ra khi trái đất nằm giữa, bóng trái đất phủ lên mặt trăng, nên nguyệt thực chỉ xảy ra lúc trăng tròn, tức quanh ngày rằm.
Vì sao không phải tháng nào cũng có nhật thực, nguyệt thực? Vì quỹ đạo mặt trăng nghiêng khoảng 5 độ so với mặt phẳng quỹ đạo trái đất. Phần lớn các tháng, trăng mới đi lướt phía trên hoặc phía dưới mặt trời, trăng tròn đi lướt ngoài bóng trái đất. Chỉ khi các thời điểm đó rơi gần giao điểm của hai mặt phẳng, hiện tượng mới xảy ra.
Mối liên hệ này cũng là một cách tự kiểm lịch thú vị: khi có tin dự báo nguyệt thực, bạn mở lịch âm ra, ngày đó phải quanh rằm. Khi theo dõi nhật thực, nhớ tuyệt đối không nhìn thẳng mặt trời bằng mắt thường hay qua ống nhòm, máy ảnh; chỉ dùng kính lọc chuyên dụng đạt chuẩn hoặc cách chiếu hình gián tiếp, và theo hướng dẫn của các câu lạc bộ thiên văn uy tín.
Siêu trăng, trăng xanh và những tên gọi trên mạng
Nhiều tên gọi về trăng lan truyền trên mạng xã hội không thuộc lịch pháp Việt Nam. Hiểu đúng giúp bạn khỏi bị bài đăng giật tít đánh lừa.
- Siêu trăng: trăng tròn rơi gần lúc mặt trăng ở điểm gần trái đất nhất trên quỹ đạo. Trăng trông lớn hơn và sáng hơn một chút so với trăng tròn ở điểm xa nhất, nhưng bằng mắt thường khó phân biệt nếu không có ảnh so sánh.
- Trăng xanh: cách gọi theo thói quen một số nước cho lần trăng tròn thứ hai trong cùng một tháng dương lịch. Trăng không đổi màu xanh. Trong âm lịch Việt Nam, mỗi tháng chỉ có đúng một lần trăng tròn nên khái niệm này không áp dụng.
- Trăng máu: cách gọi dân dã cho mặt trăng ửng đỏ trong nguyệt thực toàn phần, do ánh sáng mặt trời bị khí quyển trái đất bẻ cong và lọc bớt màu xanh. Đây là hiện tượng quang học, không phải điềm báo.
- Trăng lớn ở chân trời: khi trăng mới mọc, trông to hơn lúc lên cao. Đây chủ yếu là ảo giác của mắt người khi so với cây cối, nhà cửa, không phải trăng thật sự to hơn.
- Bài đăng gắn hiện tượng trăng với vận hạn, tai hoạ: không có cơ sở thiên văn. Bạn có thể thưởng thức trăng mà không cần lo lắng.
Khi gặp một tên gọi lạ, bạn hỏi lại: nó có ứng với ngày âm nào không, có trong lịch thiên văn không. Hai câu hỏi đó lọc được phần lớn tin không đáng tin.
Dùng AI và mắt mình để hiểu tuần trăng
Một chatbot có thể giải thích pha trăng rất mạch lạc, nhưng thời điểm trăng tròn của một tháng cụ thể thì bạn nên tra từ nguồn thiên văn. Quy trình đơn giản cho người tò mò hoặc cho phụ huynh muốn dạy con:
- Hỏi AI để hiểu nguyên lý: "Giải thích vì sao trăng tròn có thể rơi vào ngày 14 đến 17 âm lịch, bằng lời cho người không học vật lý, không quá 200 chữ."
- Tra thời điểm trăng tròn tháng này trong lịch thiên văn hoặc ứng dụng thiên văn đáng tin, ghi lại ngày âm tương ứng.
- Ra ngoài ngắm trăng ba đêm liền quanh thời điểm đó, cùng một giờ, ghi lại cảm nhận hoặc chụp ảnh với cùng thông số máy.
- Đối chiếu ghi chép với lời giải thích của AI; nếu có chỗ không khớp, hỏi lại AI với dữ kiện cụ thể bạn quan sát được.
- Lặp lại vài tháng, bạn sẽ thấy tháng nào trăng tròn vào ngày 15, tháng nào vào ngày 16, và tự rút ra quy luật mà không cần nhớ công thức.
Không cần đưa vị trí nhà riêng chính xác vào chatbot để hỏi giờ trăng mọc; tên tỉnh, thành là đủ cho mức chính xác cần dùng. Nếu muốn tìm hiểu tháng sinh âm lịch trong lá số như một tư liệu văn hoá, bạn có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học.
Câu hỏi thường gặp
Đêm rằm tháng Tám có phải lúc nào cũng là đêm trăng tròn nhất năm không?
Không. Trung Thu là rằm tháng Tám theo tên gọi, nhưng trăng tròn thật có thể vào đêm 16 hoặc 17. Độ lớn và độ sáng của trăng còn tuỳ khoảng cách mặt trăng tới trái đất lúc đó, nên trăng Trung Thu không nhất thiết sáng nhất năm.
Có tháng nào không thấy trăng tròn không?
Mỗi tháng âm lịch đều có một lần trăng tròn vì tháng được dựng theo đúng tuần trăng. Việc không nhìn thấy chỉ do mây, mưa hoặc ánh sáng đô thị. Ở miền Bắc mùa đông nhiều mây, bạn có thể bỏ lỡ vài đêm trăng tròn liên tiếp.
Vì sao trăng ban ngày vẫn thấy được?
Mặt trăng ở trên bầu trời khoảng nửa thời gian của mỗi ngày, có lúc trùng ban ngày. Quanh thượng huyền bạn thấy trăng vào buổi chiều, quanh hạ huyền bạn thấy trăng vào buổi sáng, vì lúc đó trăng đủ sáng để nổi trên nền trời xanh.
Nhìn hình dạng trăng có đoán được ngày âm không?
Đoán được gần đúng. Lưỡi liềm sáng phía phải lúc chạng vạng là đầu tháng, nửa vầng sáng phải là khoảng mùng 7, mùng 8, tròn là quanh rằm, nửa vầng sáng trái là khoảng 22, 23. Sai số thường một, hai ngày.
Ở Nam bán cầu trăng có giống ở Việt Nam không?
Pha trăng ở mọi nơi trên trái đất là như nhau vì cùng một vị trí mặt trăng. Nhưng người ở Nam bán cầu nhìn trăng theo hướng ngược lại, nên phần sáng của trăng thượng huyền ở bên trái thay vì bên phải như ở Việt Nam.
Trăng có ảnh hưởng tới thuỷ triều theo ngày âm không?
Có. Ở nhiều vùng ven biển, nước lớn nhất trong tháng thường rơi vào vài ngày quanh mùng Một và ngày rằm, khi lực hút của mặt trăng và mặt trời cộng hưởng. Tuy vậy, chế độ triều mỗi vùng khác nhau, nên nên theo bảng thuỷ triều chính thức.