Canh giờ trên lịch Việt Nam hiện nay được tính theo giờ đồng hồ, tức giờ chuẩn UTC+7, chứ không theo vị trí thật của mặt trời ở từng nơi. Giữa trưa thật, lúc mặt trời lên cao nhất, ở Việt Nam có thể sớm hơn hoặc muộn hơn 12 giờ đồng hồ từ vài phút tới khoảng hai mươi phút, tuỳ bạn đứng ở kinh độ nào và đang ở mùa nào trong năm.
Với đời sống, độ lệch này hầu như không đáng kể. Nhưng nó giải thích nhiều câu hỏi thú vị: vì sao "chính Ngọ" theo bóng nắng không trùng 12 giờ, vì sao người theo lối cổ đôi khi hiệu chỉnh giờ trước khi tra bảng, và vì sao lịch âm hai miền từng có năm đón Tết lệch nhau. Bài này đi qua từng phần, kèm một cách tự đo giữa trưa thật bằng một cây que.
Giờ chuẩn UTC+7 và kinh tuyến 105 độ
Trái Đất quay một vòng 360 độ trong khoảng 24 giờ, tức mỗi độ kinh tương ứng bốn phút. Giờ chuẩn của một múi giờ được đặt theo một kinh tuyến gốc; với UTC+7 của Việt Nam, kinh tuyến ấy là 105 độ Đông. Nơi nào nằm đúng trên kinh tuyến 105 độ thì trung bình trong năm, mặt trời lên cao nhất vào khoảng 12 giờ đồng hồ.
Lãnh thổ Việt Nam trải từ khoảng 102 độ Đông ở cực tây Tây Bắc tới khoảng 109 độ Đông ở dải ven biển Nam Trung Bộ, chưa kể các đảo xa. Nơi nằm phía đông kinh tuyến 105 độ thấy mặt trời lên cao nhất sớm hơn 12 giờ, nơi nằm phía tây thấy muộn hơn. Mỗi độ lệch là bốn phút; chênh giữa hai đầu đất liền vì thế khoảng gần nửa tiếng.
Một sự trùng hợp thú vị: Hà Nội nằm rất gần kinh tuyến 105 độ, chỉ lệch chưa tới một độ, nên giờ đồng hồ ở Hà Nội gần như trùng giờ mặt trời trung bình. Thành phố Hồ Chí Minh lệch nhiều hơn một chút, còn các tỉnh ven biển miền Trung lệch rõ hơn cả.
Giữa trưa mặt trời trung bình ở một số nơi
Bảng dưới tính theo kinh độ gần đúng của trung tâm mỗi nơi, chưa tính chênh lệch theo mùa ở mục sau. Con số làm tròn tới phút, đủ để hình dung, không dùng cho đo đạc.
| Nơi | Kinh độ gần đúng | Giữa trưa trung bình theo đồng hồ | So với 12 giờ |
|---|---|---|---|
| Điện Biên Phủ (Điện Biên) | 103,0° Đông | Khoảng 12 giờ 08 | Muộn khoảng 8 phút |
| Hà Nội | 105,8° Đông | Khoảng 11 giờ 57 | Sớm khoảng 3 phút |
| Cà Mau | 105,2° Đông | Khoảng 11 giờ 59 | Gần như trùng |
| Thành phố Hồ Chí Minh | 106,7° Đông | Khoảng 11 giờ 53 | Sớm khoảng 7 phút |
| Huế | 107,6° Đông | Khoảng 11 giờ 50 | Sớm khoảng 10 phút |
| Đà Nẵng | 108,2° Đông | Khoảng 11 giờ 47 | Sớm khoảng 13 phút |
Cách tự tính cho nơi bạn ở: lấy kinh độ trừ 105, nhân 4 ra số phút. Kết quả dương thì giữa trưa sớm hơn 12 giờ bấy nhiêu phút, kết quả âm thì muộn hơn. Kinh độ của một địa điểm tra được trên bản đồ điện tử của điện thoại.
Theo bảng, "chính Ngọ" theo bóng nắng ở Đà Nẵng đến sớm hơn ở Điện Biên Phủ khoảng hai mươi phút dù đồng hồ hai nơi chỉ cùng một giờ. Với người sống theo đồng hồ, điều này không có ý nghĩa gì; với người theo lối cổ muốn biết đúng lúc mặt trời đứng bóng, nó cho thấy giờ đồng hồ chỉ là quy ước chung cho cả nước.
Chênh theo mùa: trưa thật xê dịch tới khoảng mười lăm phút
Kể cả khi đứng đúng trên kinh tuyến 105 độ, giữa trưa thật cũng không phải ngày nào cũng rơi đúng 12 giờ. Vì quỹ đạo Trái Đất hình elip và trục Trái Đất nghiêng, mặt trời trên bầu trời lúc đi nhanh lúc đi chậm so với một mặt trời "trung bình" đều đặn. Các nhà thiên văn gọi khoảng chênh này là phương trình thời gian. Trong năm, nó dao động từ khoảng mười bốn phút về một phía tới khoảng mười sáu phút về phía kia.
Cụ thể, quanh giữa tháng Hai, giữa trưa thật đến muộn hơn trung bình khoảng mười bốn phút; quanh đầu tháng Mười Một, nó đến sớm hơn khoảng mười sáu phút. Ghép với bảng kinh độ, giữa trưa thật ở Hà Nội vào dịp Tết, thường rơi vào cuối tháng Một hoặc tháng Hai dương lịch, là khoảng 12 giờ 10; còn đầu tháng Mười Một là khoảng 11 giờ 40.
Hai yếu tố cộng lại, giữa trưa thật ở một nơi trên đất liền Việt Nam có thể lệch khỏi 12 giờ đồng hồ tới khoảng hai mươi phút, hiếm khi hơn. So với độ dài một canh giờ là hai tiếng, khoảng lệch này nhỏ, chỉ đáng kể khi một thời điểm nằm sát mốc giữa hai canh giờ.
Múi giờ Việt Nam từng thay đổi và hệ quả với lịch âm
Giờ chuẩn không phải lúc nào cũng là UTC+7. Một vài mốc thường được nhắc tới khi đọc giấy tờ và lịch cũ:
- Trước năm 1975, miền Nam từng dùng giờ UTC+8 trong một giai đoạn. Giấy tờ ghi giờ thời kỳ này nếu đối chiếu với giờ hiện nay có thể lệch một tiếng.
- Từ năm 1975, cả nước thống nhất dùng UTC+7. Đây là giờ chuẩn hiện hành.
- Lịch âm ở miền Bắc chuyển sang tính theo UTC+7 từ năm 1968. Trước đó, lịch âm dùng ở Việt Nam thường theo cách tính của lịch Trung Quốc ứng với UTC+8.
- Tết Mậu Thân 1968 hai miền đón lệch một ngày, một ví dụ hay được nhắc về việc múi giờ làm đổi ngày mùng Một: trăng mới rơi sát nửa đêm thì một tiếng chênh đủ đẩy mùng Một sang ngày khác.
- Giờ đồng hồ ở nhiều giấy tờ rất cũ có thể là giờ địa phương theo mặt trời của nơi đó, trước khi giờ chuẩn được áp dụng rộng rãi.
Những mốc này hữu ích khi bạn đổi giờ sinh, giờ mất ghi trong giấy tờ cũ sang canh giờ. Nếu giờ ghi nằm sát mốc giữa hai canh giờ, hãy tính thử cả theo múi giờ của thời điểm ấy. Chi tiết về việc múi giờ làm Tết Việt lệch Tết Trung Quốc có bài riêng ở danh mục lịch âm dương của trang.
Vậy canh giờ nên tính theo đồng hồ hay theo mặt trời
Lịch vạn niên hiện nay ghi theo đồng hồ. Bảng giờ hoàng đạo, bảng canh giờ trên lịch in và ứng dụng đều quy đổi theo giờ chuẩn UTC+7. Nếu bạn dùng lịch để đọc tư liệu tập tục, cứ theo đồng hồ là nhất quán với nguồn.
Một số người theo lối cổ hiệu chỉnh theo mặt trời. Lý lẽ của họ là người xưa đo giờ bằng bóng nắng, nên canh giờ gốc gắn với mặt trời thật. Đây là một quan điểm có cơ sở lịch sử, nhưng đòi hỏi tính thêm kinh độ và mùa, và các lịch phổ thông không làm việc này.
Chênh lệch chỉ quan trọng ở sát mốc. Với một việc dự định lúc 9 giờ 30, giờ Tỵ theo cả hai cách. Với một việc lúc 10 giờ 55, đồng hồ nói giờ Tỵ, theo mặt trời ở Đà Nẵng thì đã sang giờ Ngọ. Nếu gia đình bạn quan tâm, cách đơn giản là tránh đặt việc sát mốc mười lăm phút.
Không cần làm phức tạp việc thật. Cuộc hẹn, chuyến xe, giờ làm thủ tục đều chạy theo đồng hồ. Giờ mặt trời là kiến thức thú vị để hiểu lịch, không phải lý do để dời một việc đã hẹn với người khác.
Ước canh giờ bằng bóng nắng như người xưa: được đến đâu
Trước khi có đồng hồ, người làm đồng, người đi chợ ước giờ chủ yếu bằng mặt trời: bóng đổ dài về phía tây là buổi sáng, bóng ngắn nhất là trưa, bóng đổ về phía đông là chiều. Người có kinh nghiệm nhìn độ dài bóng của chính mình hay bóng một cái cột quen thuộc để biết đã sang giờ Thìn hay giờ Tỵ. Cách ước này dựa trên sự lặp lại hằng ngày ở cùng một chỗ, và chính xác hơn nhiều người nghĩ khi đã quen.
Giới hạn của nó cũng rõ. Độ dài bóng lúc 9 giờ sáng mùa hè ngắn hơn hẳn lúc 9 giờ sáng mùa đông, vì mặt trời mùa hè lên cao hơn. Vì Việt Nam nằm trọn trong vùng nhiệt đới, nơi nào mỗi năm cũng có vài thời điểm mặt trời gần như đứng ngay đỉnh đầu lúc trưa, bóng gần như mất hẳn, càng khó ước. Trời nhiều mây thì cách này không dùng được.
Vì vậy, cách ước bằng bóng nắng chỉ đủ cho sinh hoạt ngoài đồng, không đủ cho việc cần mốc chính xác. Nó giải thích vì sao người xưa cần đồng hồ nước và trống canh cho những việc chung của cả làng, cả thành. Còn với bạn hôm nay, nó là cách hay để hiểu canh giờ bằng mắt: đứng ngoài nắng vào giờ Ngọ, nhìn bóng mình thu lại dưới chân, bạn sẽ hiểu ngay vì sao giờ ấy được đặt ở giữa ngày.
Tự đo giữa trưa thật bằng một cây que
Đây là thí nghiệm nhỏ làm được ở sân nhà, sân thượng hay sân trường, hợp để làm cùng trẻ nhỏ. Bạn cần một cây que thẳng, một ít phấn hoặc sỏi để đánh dấu và một đồng hồ.
- Chọn chỗ đất phẳng, nắng chiếu trọn từ khoảng 11 giờ tới 13 giờ. Cắm que thật thẳng đứng; có thể dùng sợi dây buộc hòn đá làm dây dọi để kiểm.
- Từ khoảng 11 giờ 30, cứ năm phút đánh dấu đầu bóng que một lần và ghi giờ đồng hồ cạnh mỗi dấu.
- Tìm dấu có bóng ngắn nhất. Đó là lúc mặt trời lên cao nhất, tức giữa trưa thật tại chỗ bạn đứng.
- So giờ của dấu đó với 12 giờ. Đối chiếu với cách tính theo kinh độ và mùa ở trên; kết quả lệch vài phút là bình thường vì cách đánh dấu thủ công.
- Không nhìn thẳng vào mặt trời trong suốt lúc đo, chỉ nhìn bóng trên mặt đất. Với trẻ nhỏ, đội mũ và chọn ngày không quá nắng gắt.
Đo vào vài ngày cách nhau một tháng, bạn sẽ thấy giữa trưa thật xê dịch đúng như phương trình thời gian mô tả. Đây cũng là cách người xưa xác định "chính Ngọ" trước khi có đồng hồ.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam, mặt trời đứng bóng lúc mấy giờ?
Tuỳ nơi và mùa, giữa trưa thật ở đất liền Việt Nam rơi trong khoảng từ hơn 11 giờ 30 tới gần 12 giờ 30 theo đồng hồ. Ở Hà Nội, trung bình trong năm là khoảng 11 giờ 57, nhưng dịch chuyển theo mùa tới khoảng mười lăm phút mỗi phía.
Giờ hoàng đạo trên lịch tính theo giờ mặt trời hay đồng hồ?
Lịch vạn niên phổ thông hiện nay ghi theo giờ đồng hồ chuẩn UTC+7. Một số người theo lối cổ hiệu chỉnh theo mặt trời thật, nhưng các lịch in và ứng dụng thường không làm việc đó. Chênh lệch chỉ đáng kể khi thời điểm sát mốc giữa hai canh giờ.
Vì sao Hà Nội gần như không lệch giờ mặt trời?
Vì Hà Nội nằm rất gần kinh tuyến 105 độ Đông, kinh tuyến gốc của múi giờ UTC+7. Mỗi độ kinh lệch tương ứng bốn phút, và Hà Nội chỉ lệch chưa tới một độ, nên giữa trưa trung bình ở đây chỉ sớm hơn 12 giờ khoảng ba phút.
Phương trình thời gian là gì?
Đó là độ chênh giữa thời gian theo mặt trời thật và thời gian theo một mặt trời trung bình đều đặn. Nguyên nhân là quỹ đạo Trái Đất hình elip và trục nghiêng. Chênh lệch dao động trong năm, lớn nhất khoảng mười sáu phút.
Giấy tờ cũ ghi giờ thì có cần đổi múi giờ không?
Nếu giấy tờ từ miền Nam trước năm 1975, giờ có thể ghi theo UTC+8, lệch một tiếng so với hiện nay. Với phần lớn mục đích, chênh lệch này không đổi ngày, nhưng nếu giờ ghi sát nửa đêm hoặc sát mốc canh giờ thì nên tính cả hai khả năng.
Người sống ở nơi có giờ mùa hè thì tính canh giờ thế nào?
Giờ mùa hè đẩy đồng hồ sớm lên một tiếng so với giờ chuẩn của nơi đó. Nếu chỉ để hiểu khoảng thời gian trong ngày, bạn có thể bớt một tiếng trước khi đổi sang canh giờ cho sát với mặt trời. Với lịch hẹn, cứ theo đồng hồ địa phương.