Đông chí, Hạ chí, Xuân phân và Thu phân là bốn mốc thiên văn chia năm làm bốn phần: Hạ chí là ngày dài nhất, Đông chí là ngày ngắn nhất ở Bắc bán cầu, còn hai ngày phân là lúc mặt trời đi qua xích đạo trời. Ở Việt Nam, chênh lệch ngày dài ngắn nhỏ hơn nhiều so với các nước ôn đới, và càng vào Nam càng nhỏ.
Bài này nói về bốn mốc đó từ góc nhìn của người sống ở nước ta: ngày dài bao nhiêu ở Hà Nội và TP.HCM, vì sao ngày phân không dài đúng mười hai tiếng, khi nào mặt trời đứng ngay đỉnh đầu, và vì sao Đông chí chưa phải lúc rét nhất. Số liệu về độ dài ngày ghi gần đúng, tính theo vị trí địa lý của hai thành phố.
Bốn mốc này là gì trên bầu trời
Trục quay của Trái Đất nghiêng khoảng 23,4 độ so với mặt phẳng quỹ đạo. Vì vậy trong một năm, mặt trời lúc giữa trưa lúc thì lên cao về phía bắc, lúc thì thấp về phía nam. Hạ chí là ngày mặt trời lên cao nhất về phía bắc, khi tia nắng chiếu thẳng góc xuống chí tuyến Bắc. Đông chí là ngày mặt trời xuống thấp nhất về phía nam, khi tia nắng chiếu thẳng góc xuống chí tuyến Nam. Hai ngày phân là lúc mặt trời đi ngang qua xích đạo trời, một lần đi lên vào Xuân phân, một lần đi xuống vào Thu phân.
Trên vòng hoàng đạo, bốn mốc này nằm ở 0, 90, 180 và 270 độ, chia năm thành bốn quý. Mọi tiết khí khác nằm xen giữa chúng. Trong lịch phương Đông, chữ "chí" nghĩa là tới cùng, chữ "phân" nghĩa là chia đôi, nên tên gọi đã nói đủ ý nghĩa thiên văn.
Điều thú vị là các quý không dài bằng nhau. Từ Xuân phân tới Thu phân, tức nửa năm mùa nóng của Bắc bán cầu, dài hơn 186 ngày; nửa còn lại chỉ khoảng 179 ngày. Lý do là Trái Đất ở gần mặt trời nhất vào đầu tháng Một và đi nhanh hơn trong giai đoạn đó. Nhiều người ngạc nhiên khi biết Trái Đất gần mặt trời nhất lại đúng vào mùa đông của chúng ta: mùa không do khoảng cách mà do góc chiếu của tia nắng.
Ngày dài bao nhiêu ở Hà Nội và TP.HCM
Bảng dưới ghi độ dài ban ngày gần đúng, tính từ lúc mép trên mặt trời ló khỏi chân trời đến lúc khuất hẳn, ở vị trí của hai thành phố. Số liệu làm tròn tới năm phút, đủ để hình dung khác biệt.
| Mốc | Hà Nội (khoảng 21 độ bắc) | TP.HCM (khoảng 10,8 độ bắc) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hạ chí (khoảng 21/6) | Khoảng 13 giờ 25 phút | Khoảng 12 giờ 45 phút | Ngày dài nhất năm |
| Xuân phân, Thu phân | Khoảng 12 giờ 7 phút | Khoảng 12 giờ 7 phút | Hơi dài hơn 12 giờ ở mọi nơi |
| Đông chí (khoảng 21–22/12) | Khoảng 10 giờ 50 phút | Khoảng 11 giờ 30 phút | Ngày ngắn nhất năm |
| Chênh lệch giữa hai chí | Khoảng 2 giờ 35 phút | Khoảng 1 giờ 15 phút | Càng vào Nam càng ít chênh |
So với các thành phố ôn đới, nơi mùa hè có thể sáng tới tối muộn và mùa đông trời tối từ chiều sớm, chênh lệch ở nước ta khá nhỏ. Người sống ở Hà Nội vẫn cảm nhận rõ buổi chiều tháng Mười Hai tối sớm hơn tháng Sáu, còn người ở Cà Mau hay TP.HCM gần như không để ý tới sự thay đổi này.
Nếu bạn ở tỉnh khác, độ dài ngày nằm đâu đó giữa hai cột, phụ thuộc vĩ độ: càng gần phía bắc như Lào Cai, Cao Bằng thì chênh lệch càng lớn, càng xuống phía nam như Cần Thơ, An Giang thì càng nhỏ.
Ngày phân không dài đúng mười hai tiếng
Tên gọi dễ gây hiểu lầm. Xuân phân và Thu phân thường được giảng là "ngày và đêm dài bằng nhau". Về mặt hình học thì gần đúng, nhưng nếu đo bằng đồng hồ, ban ngày hôm đó dài hơn mười hai tiếng vài phút ở mọi nơi trên nước ta.
Lý do thứ nhất: mặt trời là một cái đĩa. Ta tính mặt trời mọc khi mép trên vừa ló, tính lặn khi mép trên vừa khuất, chứ không tính theo tâm. Chỉ riêng điều này đã cộng thêm vài phút vào ban ngày.
Lý do thứ hai: khí quyển bẻ cong ánh sáng. Gần chân trời, khí quyển làm tia sáng cong xuống, nên ta thấy mặt trời khi nó thật ra còn nằm dưới chân trời một chút. Hiệu ứng này cũng kéo dài ban ngày.
Ngày thật sự cân bằng rơi ở đâu. Ngày mà ban ngày và ban đêm dài gần đúng bằng nhau ở Việt Nam rơi trước Xuân phân và sau Thu phân từ vài ngày đến khoảng mười ngày, tuỳ vĩ độ. Đây là chi tiết thú vị cho lớp học hoặc bài viết phổ biến khoa học, và là câu kiểm tra tốt xem chatbot có hiểu thật hay chỉ nhắc lại định nghĩa.
Mặt trời đứng bóng hai lần mỗi năm
Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam nằm giữa xích đạo và chí tuyến Bắc. Ở những nơi như vậy, có hai ngày trong năm mặt trời giữa trưa nằm đúng đỉnh đầu, bóng của một chiếc cọc dựng thẳng gần như biến mất. Dân gian gọi là mặt trời đứng bóng. Ngày đó không trùng với Hạ chí, trừ những điểm nằm sát chí tuyến.
Theo tính toán vị trí mặt trời, ở Hà Nội hai lần đứng bóng rơi khoảng cuối tháng Năm và khoảng giữa tháng Bảy; ở TP.HCM rơi khoảng giữa tháng Tư và cuối tháng Tám. Ở cực bắc nước ta, gần chí tuyến, hai lần ấy sát nhau quanh Hạ chí đến mức mặt trời gần như ở đỉnh đầu suốt mấy tuần. Đây là kiến thức địa lý phổ thông, và cũng giải thích vì sao các tỉnh phía nam có hai đỉnh nắng trong năm.
Bạn có thể làm thí nghiệm này với trẻ nhỏ hoặc học sinh: dựng một cây que thẳng đứng trên mặt phẳng, đo bóng vào giữa trưa theo giờ mặt trời mỗi tuần, ghi lại chiều dài. Sau vài tháng, các con số sẽ cho thấy bóng ngắn dần, gần như mất, rồi dài ra phía ngược lại. Thí nghiệm không cần dụng cụ đắt tiền, chỉ cần kiên nhẫn và một góc sân có nắng. Lưu ý giữa trưa theo giờ mặt trời ở nước ta không trùng mười hai giờ đồng hồ, mà xê dịch theo kinh độ và theo mùa, có thể lệch tới khoảng hai mươi phút tuỳ mùa.
Đầu mùa hay giữa mùa: hai cách nhìn bốn mốc
Đọc sách báo phương Tây, bạn sẽ gặp câu "mùa hè bắt đầu từ Hạ chí" hoặc "mùa đông bắt đầu từ Đông chí". Đọc lịch phương Đông thì ngược lại: mùa hè bắt đầu từ Lập hạ, khoảng đầu tháng Năm, và Hạ chí nằm giữa mùa hè. Hai cách nói này không mâu thuẫn mà dựa trên hai quy ước khác nhau. Cách phương Tây lấy bốn mốc thiên văn làm cửa vào mùa; cách phương Đông lấy bốn mốc làm tâm mùa, rồi đặt bốn tiết Lập cách đó khoảng một tháng rưỡi làm cửa vào.
Cách phương Đông có ưu điểm là khớp với lượng nắng: giai đoạn quanh Hạ chí là lúc nhận nhiều nắng nhất, nên gọi là giữa hè cũng hợp lý. Cách phương Tây thì khớp hơn với nhiệt độ ở vùng ôn đới, vì nhiệt độ trễ sau lượng nắng vài tuần. Ngành khí tượng còn dùng một quy ước thứ ba, chia mùa theo tháng tròn để tiện thống kê. Ba quy ước cùng tồn tại, và người viết chỉ cần nói rõ mình đang dùng quy ước nào.
Ở Việt Nam, cả ba quy ước đều chỉ khớp một phần với cảm nhận thực tế. Miền Bắc có bốn mùa nhưng mùa xuân và mùa thu ngắn; miền Nam chủ yếu có mùa mưa và mùa khô. Khi viết bài hay giải thích cho con, hãy nói "theo lịch tiết khí, Hạ chí là giữa mùa hè", thay vì nói chung chung "giữa mùa hè", để người đọc biết đó là quy ước của lịch chứ không phải mô tả thời tiết nơi họ sống.
Vì sao Đông chí chưa phải lúc rét nhất
Đông chí là ngày nhận ít nắng nhất, nhưng đất, biển và không khí còn giữ nhiệt tích từ trước. Phải mất vài tuần lượng nhiệt mất đi mới vượt lượng nhiệt nhận được nhiều nhất, nên nhiệt độ thấp nhất thường rơi sau Đông chí. Ở miền Bắc nước ta, giai đoạn rét đậm thường gặp từ khoảng Tiểu hàn tới Đại hàn và có khi kéo sang tháng Hai, đúng như tên hai tiết khí này gợi ý. Tương tự, nóng nhất thường không rơi vào Hạ chí mà vào những tuần sau đó.
Ở miền Bắc còn có yếu tố gió mùa đông bắc: các đợt không khí lạnh tràn về theo diễn biến thời tiết của từng năm, không theo lịch. Có năm rét hại ngay trước Đông chí, có năm cả tháng Mười Hai còn ấm. Vì vậy muốn biết có rét đậm hay không, hãy theo dõi bản tin của cơ quan khí tượng; trang AI Thời Tiết có các bài hướng dẫn đọc bản tin và cảnh báo rét.
Một chi tiết ít người biết: ngày mặt trời lặn sớm nhất ở Hà Nội không phải Đông chí mà khoảng cuối tháng Mười Một, còn ngày mặt trời mọc muộn nhất rơi khoảng giữa tháng Một. Lý do là giờ giữa trưa theo mặt trời xê dịch trong năm. Đây là chỗ hay làm người quan sát bối rối khi thấy buổi chiều đã bắt đầu dài ra từ trước Đông chí.
Dùng bốn mốc này trong đời sống và học tập
Bốn mốc chí và phân có giá trị thực tế hơn người ta nghĩ, ngoài chuyện in trên lịch.
- Lên lịch hoạt động ngoài trời. Biết ngày ngắn nhất và dài nhất giúp tính giờ kết thúc buổi làm đồng, buổi chụp ảnh, buổi dã ngoại cho kịp trời sáng, nhất là ở các tỉnh phía bắc.
- Dạy khoa học cho trẻ. Thí nghiệm đo bóng, quan sát hướng mặt trời mọc qua cửa sổ mỗi tháng là cách học thiên văn bằng mắt, không cần thuộc định nghĩa.
- Đọc văn chương và ca dao. Hiểu vì sao người xưa gọi là "chí" và "phân" giúp đọc thơ cổ đúng hơn, không gán cho bốn mốc ý nghĩa mà chúng không có.
- Kiểm câu trả lời của AI. Hỏi chatbot "ngày Xuân phân ở Hà Nội ban ngày dài bao nhiêu" là một câu thử hay: nếu nó trả lời đúng mười hai tiếng mà không nói gì thêm, bạn biết cần kiểm kỹ các câu trả lời khác.
- Viết nội dung theo mùa. Người viết bài, làm video về mùa có thể dùng bốn mốc làm khung, miễn là ghi đúng ngày theo giờ Việt Nam và không gắn thêm lời hứa hẹn may rủi.
Với người quan tâm tới lịch pháp, bốn mốc này còn là xương sống của cả hệ 24 tiết khí. Ai muốn tìm hiểu tiếp các phép tra cứu dựa trên lịch có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học, như một nguồn văn hoá tham khảo. Còn để hiểu bầu trời, một cây que, một góc sân và một cuốn sổ là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Hạ chí ở Hà Nội ban ngày dài bao lâu?
Khoảng 13 giờ 25 phút, tính từ lúc mép trên mặt trời ló khỏi chân trời đến lúc khuất hẳn. Ở TP.HCM, ngày Hạ chí chỉ dài khoảng 12 giờ 45 phút vì thành phố gần xích đạo hơn.
Ngày Xuân phân có phải ngày và đêm dài bằng nhau không?
Chỉ gần đúng. Do mặt trời là cái đĩa và khí quyển bẻ cong ánh sáng, ban ngày hôm Xuân phân ở Việt Nam dài hơn mười hai tiếng vài phút. Ngày cân bằng thật rơi trước Xuân phân từ vài ngày đến khoảng mười ngày, tuỳ vĩ độ.
Mặt trời đứng bóng ở Việt Nam vào ngày nào?
Mỗi nơi có hai ngày khác nhau tuỳ vĩ độ. Ở Hà Nội khoảng cuối tháng Năm và giữa tháng Bảy; ở TP.HCM khoảng giữa tháng Tư và cuối tháng Tám. Ngày cụ thể có thể kiểm bằng thí nghiệm đo bóng.
Vì sao Đông chí là ngày ngắn nhất mà chưa phải ngày lạnh nhất?
Đất, biển và không khí còn giữ nhiệt tích từ trước, nên nhiệt độ thấp nhất thường đến sau vài tuần. Ở miền Bắc còn phụ thuộc các đợt gió mùa đông bắc, phải theo dõi bản tin khí tượng để biết.
Đông chí rơi vào ngày 21 hay 22 tháng Mười Hai?
Tuỳ năm và tuỳ múi giờ. Theo giờ Việt Nam, Đông chí rơi vào ngày 21 hoặc 22 tháng Mười Hai. Trang nước ngoài tính theo giờ quốc tế có thể ghi sớm hơn một ngày, nên luôn kiểm nguồn ghi rõ múi giờ.
Có thể cho trẻ học về bốn mốc này bằng cách nào?
Dựng một cây que thẳng đứng, đo bóng vào giữa trưa mỗi tuần và ghi lại. Sau vài tháng trẻ tự thấy bóng ngắn dần rồi dài ra. Đây là cách học bằng quan sát, không chấm điểm, không cần dụng cụ đắt tiền.