Theo cách quy đổi phổ biến hiện nay, đêm được chia làm năm canh, mỗi canh khoảng hai tiếng: canh một từ 19 đến 21 giờ, canh hai từ 21 đến 23 giờ, canh ba từ 23 giờ đến 1 giờ sáng, canh tư từ 1 đến 3 giờ, canh năm từ 3 đến 5 giờ. Vì vậy "nửa đêm canh ba" là đúng nghĩa đen: canh ba ôm trọn thời điểm nửa đêm, trùng với giờ Tý.
Năm canh khác với mười hai canh giờ: canh chỉ dùng cho ban đêm, còn canh giờ phủ cả ngày đêm. Bài này giải thích sự khác nhau đó, vì sao thời xưa độ dài một canh không cố định mà co giãn theo mùa, cách đọc chữ canh trong thơ văn và giấy tờ cũ, và một chỗ rất thực tế: giờ canh sau nửa đêm làm thay đổi ngày khi bạn ghi ngày sinh, ngày mất.
Bảng năm canh đêm và giờ đồng hồ tương ứng
Bảng dưới theo quy đổi cố định hai tiếng mỗi canh, cách mà phần lớn từ điển và sách phổ thông Việt Nam đang dùng. Cột canh giờ cho thấy mỗi canh trùng đúng một canh giờ trong hệ mười hai giờ.
| Canh | Giờ đồng hồ (quy đổi phổ biến) | Trùng canh giờ | Cách gọi khác |
|---|---|---|---|
| Canh một | 19:00 – 20:59 | Tuất | Đầu hôm, sơ canh |
| Canh hai | 21:00 – 22:59 | Hợi | Nhị canh |
| Canh ba | 23:00 – 0:59 | Tý | Nửa đêm, tam canh |
| Canh tư | 1:00 – 2:59 | Sửu | Tứ canh, quá nửa đêm |
| Canh năm | 3:00 – 4:59 | Dần | Ngũ canh, gà gáy, tàn canh |
Đọc bảng này, bạn thấy năm canh phủ từ 19 giờ tối tới 5 giờ sáng, tức mười tiếng. Phần còn lại của ngày, từ 5 giờ sáng tới 19 giờ tối, không tính bằng canh. Tục ngữ có câu "đêm năm canh, ngày sáu khắc" để nói ban ngày được chia theo một đơn vị khác; chuyện khắc có bài riêng trong danh mục.
Lỗi thường gặp nhất: hiểu "canh ba" là 3 giờ sáng và "canh năm" là 5 giờ sáng. Canh ba là quanh nửa đêm, còn 3 giờ sáng đã bắt đầu sang canh năm.
Canh và canh giờ: hai cách chia thời gian khác nhau
Chữ "canh" trong năm canh gốc ở nghĩa thay phiên. Đêm dài, người gác phải đổi ca, mỗi lần đổi là một canh; tiếng trống báo đổi ca gọi là trống canh. Vì gốc là việc canh gác, đơn vị này chỉ cần cho ban đêm, khi không nhìn được mặt trời để ước giờ. Ban ngày người ta nhìn bóng nắng, nghe tiếng chợ, tiếng gọi nhau đi làm, không cần trống báo.
Còn "canh giờ" trong cách nói "mười hai canh giờ" là đơn vị đo cả ngày đêm, đặt tên theo mười hai chi. Hai hệ cùng tồn tại và được ghép lại trong cách quy đổi hiện nay: mỗi canh được gán đúng một canh giờ, từ Tuất tới Dần. Nhờ vậy, khi đọc "canh tư", bạn có thể nghĩ ngay là giờ Sửu, khoảng 1 đến 3 giờ sáng.
Cần phân biệt thêm với chữ "canh" trong "canh khuya", "canh chầy", "thâu canh". Ở đây canh dùng như danh từ chung chỉ đêm hay khoảng thời gian trong đêm, không chỉ một canh cụ thể nào. "Thức thâu canh" là thức suốt đêm, "canh khuya" là đêm đã muộn, thường hiểu từ canh ba trở đi. Khi gặp những chữ này trong văn, bạn không cần quy ra giờ đồng hồ chính xác, chỉ cần hiểu sắc thái đêm sâu hay đêm sắp tàn.
Vì sao thời xưa một canh không phải lúc nào cũng dài hai tiếng
Bảng cố định hai tiếng mỗi canh tiện cho việc học, nhưng theo nhiều tài liệu về lịch pháp cổ, cách tính gốc không cố định như vậy. Đêm được tính từ lúc trời tối hẳn tới lúc trời bắt đầu sáng, rồi chia đều khoảng ấy làm năm phần. Mùa đông đêm dài thì mỗi canh dài hơn, mùa hè đêm ngắn thì mỗi canh ngắn hơn. Người giữ giờ dùng bình nước nhỏ giọt hoặc hương cháy đều để đo, và có bảng điều chỉnh theo từng thời kỳ trong năm.
Ở Việt Nam, độ co giãn này nhỏ hơn ở các vùng xa xích đạo. Tại Hà Nội, ngày dài nhất vào khoảng hạ chí dài hơn 13 tiếng, ngày ngắn nhất quanh đông chí dài khoảng 11 tiếng; ở Thành phố Hồ Chí Minh, chênh lệch giữa hai mùa chưa tới một tiếng. Vì thế, với người đọc hôm nay, coi mỗi canh dài hai tiếng là đủ dùng, miễn là bạn nhớ đó là quy đổi gần đúng chứ không phải định nghĩa cứng của người xưa.
Điều này giải thích vì sao các sách đôi khi ghi canh một bắt đầu từ 18 giờ hoặc từ 20 giờ thay vì 19 giờ. Không cuốn nào sai hoàn toàn; mỗi tác giả chọn một mốc quy đổi khác nhau. Khi chép giờ canh trong tài liệu gia đình, bạn nên ghi nguyên chữ "canh tư" và để phần giờ đồng hồ là "khoảng 1 đến 3 giờ sáng", chữ "khoảng" ở đây có lý do rõ ràng.
Trống canh, tiếng gà và chữ canh trong thơ văn
"Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn". Câu mở bài Tự tình của Hồ Xuân Hương lấy tiếng trống canh làm nhịp cho nỗi thao thức. Trống canh dồn là tiếng trống điểm canh nghe dồn dập, gợi cảm giác thời gian trôi nhanh trong khi người thì vẫn trắng đêm. Hiểu tiếng trống ấy là tín hiệu giờ giấc thật của làng, câu thơ rõ nghĩa hơn hẳn.
"Gà eo óc gáy sương năm trống". Câu trong bản dịch Chinh phụ ngâm quen thuộc dùng "năm trống" để chỉ canh năm, lúc gà bắt đầu gáy, khoảng 3 đến 5 giờ sáng. Người vợ thức trọn năm canh, nghe đủ năm lần trống điểm. Cách đếm đêm bằng tiếng trống là chi tiết thật của đời sống xưa, không chỉ là hình ảnh.
"Nửa đêm canh ba". Thành ngữ dùng để chỉ lúc đêm khuya nhất, thường kèm ý việc làm vào giờ ấy là bất thường. Quy ra giờ đồng hồ thì canh ba trùng giờ Tý, quanh 0 giờ, nên thành ngữ không mâu thuẫn chút nào giữa "nửa đêm" và "canh ba".
"Canh gà", "tàn canh". Canh gà thường dùng cho canh năm, lúc gà gáy sáng. Tàn canh là lúc đêm sắp hết. Trong văn, những chữ này đánh dấu ranh giới giữa đêm và ngày, nhiều khi đi kèm tâm trạng của người thức suốt đêm.
Đọc giờ canh trong truyện và phim cổ trang cho đúng
Truyện lịch sử, phim cổ trang và sách dịch hay dùng giờ canh. Vài điểm giúp bạn hình dung cảnh đúng hơn khi đọc hoặc khi tự viết nội dung về giờ giấc xưa:
- "Hẹn gặp canh ba" là hẹn quanh nửa đêm, không phải 3 giờ sáng. Nếu truyện tả trời đã hửng sáng lúc canh ba, nhiều khả năng người viết hoặc người dịch nhầm.
- "Canh năm đã dậy" là dậy khoảng 3 đến 5 giờ sáng, lúc trời còn tối. Cảnh người làm đồng, người đi chợ xa dậy vào canh năm là hợp lý.
- "Qua canh hai" là đã quá 23 giờ, sang canh ba. Câu kiểu này thường dùng để nói đêm đã khuya mà người còn chưa ngủ.
- "Trống điểm canh tư" nghĩa là lúc bước sang canh tư, khoảng 1 giờ sáng. Trống điểm báo đầu canh, không phải giữa canh.
- Bản dịch từ sách nước ngoài có thể quy đổi theo mốc khác, ví dụ canh một từ 20 giờ. Khi so hai bản, chênh lệch một tiếng không nhất thiết là lỗi.
- Người viết nội dung văn hoá nên ghi kèm giờ đồng hồ trong ngoặc ở lần đầu nhắc tới, ví dụ "canh tư (khoảng 1–3 giờ sáng)", để người đọc trẻ khỏi hiểu lầm.
Hỏi người lớn tuổi về giờ canh để quy ra giờ đồng hồ
Khi ghi lại chuyện gia đình, bạn thường chỉ có lời kể "lúc đó khoảng canh tư" hay "gần sáng". Lời kể kiểu này có thể làm rõ hơn nhiều nếu hỏi đúng cách, dựa vào những mốc mà người kể còn nhớ thật chứ không bắt họ đoán con số.
- Hỏi mốc sinh hoạt trước: lúc đó cả nhà đã đi ngủ chưa, đã nghe gà gáy chưa, trời đã hửng chưa. Ba câu này tách được canh hai, canh ba – canh tư và canh năm.
- Hỏi sự việc ngay trước và ngay sau: ví dụ có ai chạy đi gọi người giúp, xe đi bệnh viện lúc nào, ai về tới nơi khi trời đã sáng. Chuỗi việc giúp đặt giờ vào khoảng hợp lý.
- Hỏi có ai nhìn đồng hồ không: nhiều nhà từ vài chục năm trước đã có đồng hồ treo tường. Một chi tiết như "kim ngắn chỉ số 2" chính xác hơn mọi quy đổi.
- Ghi lại đúng chữ người kể dùng: "canh tư", "gà gáy lần đầu", "gần sáng". Đừng sửa thành con số ngay trong lúc ghi.
- Viết dòng quy đổi riêng bên dưới: "canh tư, quy đổi khoảng 1–3 giờ sáng". Người đọc sau biết phần nào là lời kể, phần nào là cách hiểu của người ghi.
Cách hỏi này cũng áp dụng khi bạn phỏng vấn ông bà để viết gia phả hay ghi chép kỷ niệm. Người cao tuổi thường nhớ cảnh rất rõ nhưng ngại đưa ra con số; hỏi bằng cảnh giúp họ kể thoải mái và thông tin đáng tin hơn.
Giờ canh sau nửa đêm và chuyện ghi ngày sinh, ngày mất
Đây là phần có ích nhất trong thực tế. Ông bà thường kể giờ theo canh: "bà mất lúc canh tư đêm 14", "ông sinh vào canh năm". Canh ba, canh tư và canh năm đều rơi vào khoảng sau 23 giờ hoặc sau nửa đêm, tức là theo đồng hồ hiện đại, ngày dương lịch đã sang ngày mới. "Canh tư đêm 14" theo cách nói dân gian thường là rạng sáng ngày 15 theo lịch đồng hồ.
Cách nói "đêm 14" trong tiếng Việt chỉ đêm nối tiếp sau ban ngày 14, kéo tới sáng 15. Vì thế, khi chép vào sổ, đừng ghi vội "ngày 14". Hãy ghi nguyên văn lời kể, kèm dòng quy đổi "khoảng 1 đến 3 giờ sáng, tức rạng sáng ngày 15 theo lịch". Còn việc gia đình chọn ngày nào làm ngày giỗ là chuyện thống nhất trong nhà, có bài riêng trong danh mục ngày giỗ của trang.
Nếu nhờ chatbot đổi, bạn có thể hỏi: "Lời kể: mất lúc canh tư đêm 14 tháng Ba âm lịch năm đó. Đổi canh tư sang giờ đồng hồ theo quy đổi phổ biến, cho biết theo đồng hồ đó là ngày 14 hay rạng sáng ngày 15, và nêu rõ chỗ nào chưa chắc." Câu hỏi buộc máy nói ra cả chỗ không chắc, giúp bạn biết cần hỏi lại người trong nhà. Khi dán lời kể kèm tên tuổi, địa chỉ, nên lược bớt phần riêng tư không cần cho phép đổi.
Câu hỏi thường gặp
Canh năm là mấy giờ sáng?
Theo quy đổi phổ biến, canh năm từ 3 giờ đến trước 5 giờ sáng, trùng với giờ Dần. Đây là lúc gà bắt đầu gáy, trời còn tối, nên dân gian còn gọi là canh gà. Thời xưa độ dài canh co giãn theo mùa nên mốc này chỉ là gần đúng.
Một đêm có mấy canh?
Một đêm có năm canh theo cách chia truyền thống, từ canh một đầu hôm tới canh năm gần sáng. Mười hai canh giờ là một hệ khác, phủ cả ngày lẫn đêm. Hai hệ được ghép lại khi quy đổi: mỗi canh trùng một canh giờ từ Tuất đến Dần.
Canh hai là mấy giờ tối?
Canh hai là khoảng 21 giờ đến trước 23 giờ, trùng với giờ Hợi. Đây là lúc nhiều gia đình đã đi ngủ. Câu "qua canh hai" trong truyện nghĩa là đã sang khoảng sau 23 giờ, đêm đã khuya.
Tại sao có sách ghi canh một bắt đầu lúc 18 giờ?
Vì thời xưa canh được tính từ lúc trời tối hẳn và chia đều đêm làm năm phần, nên mốc bắt đầu đổi theo mùa. Người viết sách hiện đại chọn một mốc cố định để quy đổi, và mỗi người có thể chọn khác nhau một chút. Chênh một tiếng giữa hai sách thường không phải lỗi.
"Đêm năm canh, ngày sáu khắc" nghĩa là gì?
Câu này nói cách chia thời gian xưa: ban đêm tính bằng năm canh, ban ngày tính bằng sáu khắc. Nó dùng để nói một vòng ngày đêm trọn vẹn, đôi khi để than thời gian dài đằng đẵng. Cách chia ban ngày thành khắc ở mỗi tài liệu ghi một kiểu nên chỉ nên hiểu là ước lượng.
Người kể "mất lúc canh ba" thì ghi ngày nào?
Canh ba vắt qua nửa đêm, từ 23 giờ đến trước 1 giờ, nên có thể thuộc ngày hôm trước hoặc ngày hôm sau theo đồng hồ. Bạn nên ghi nguyên lời kể và cả hai khả năng, rồi hỏi lại người trong nhà nhớ là trước hay sau nửa đêm trước khi chốt ngày giỗ.